Amir Temur “Tuzuklar”i va Napoleon “Kodekslar”ining tarixiy va ijtimoiy ahamiyati. (Qiyosiy tahlil)

Vaxabov Aziz – Bux DU Tarix fakulteti magistri

Har bir xalqning tarixida buyuk siymolar hukmronlik qilgan davrlar mavjuddir. Bu siymolar o’zlari hukmronlik qilgan davrning uzoq yoki yaqin bo’lishiga qaramasdan bir-birlariga qaysidir jihatlari bilan yaqin turishadi va aksincha farqlanishadi. Butun dunyoga mashhur bo’lgan tarixiy shaxslar: Sohibqiron Amir Temur (1336-1405) va imperator Napoleon Bonapart (1765-1820) siymolarini solishtirganda, ular orasida  davriy jihatdan keskin farq(400 yilga yaqin.-V.A) bo’lishiga qaramasdan ularning davlat boshqaruvida, ichki siyosatida, harbiy faoliyatida ayrim o’xshashliklarni uchratish mumkin. Albatta, Napoleon Bonapart va Amir Temur fenomenini solishtirish, o`rganish  kecha yoki bugun paydo bo’lgani yo’q. Bu ikki buyuk shaxsning faoliyatini solishtirganda Sohibqirondan “Tuzuklar”ning, Napoleondan “Kodeks”lar ma’naviy meros bo’lib qolgan. “Ularning faoliyatiga har xil davrlarda berilgan baho turlicha bo’lishiga qaramasdan, bu ikkala buyuk shaxsning tarixda o’z munosib o’rinlari borligini hech kim inkor qila olmaydi”.[1] Sohibqiron “Tuzuklar”i hukmdorlarning turish-turmush va axloq-odob me’yorlarini belgilovchi o’ziga xos bir dasturulamaldir. “Tuzuklar”da Amir Temurning davlatchilik va diplomatiya, harbiy mahorat, bunyodkorlik salohiyati, ilm-fan, san’at va me’morchilikka oid qarashlari, saltanat ishlarini kengash va tadbir asosida amalga oshirish, har bir masalada el manfaatini o`ylab ish tutish bilan bog`liq jihatlari yoritilgan. “Mutaxassis olimlarning (A.A. Semenov, M.Pye, E.G.Braun va b. –V.A) so`zlariga qaraganda: “Temur tuzuklar”i boshda turkiy tilda yozilgan. Butun voqea bir shaxs – Amir Temur nomidan xushhol etiladi ”[2]. Amir Temur “Tuzuklar”i ikki bo’limdan iborat bo’lib, birinchi bo’limda  Sohibqironning faoliyati davomidagi siyosiy voqealar, markazlashgan  davlat tuzish yo`lidagi sa’y-harakatlar; ikkinchi bo’limda ijtimoiy xarakterga ega bo’lgan jarayonlar, harbiy, iqtisodiy masalalar yuzasidan sohibqironning qarashlari, fikrlari, tutgan yo’li, tajribasi o’z aksini topgan. “Yana buyurdimki, har yerning hokimlari g’arazgo’y tuhmatchi va nafsi buzuq kishilarning tuhmat so’zlari bilan katta va kichik shaxslar aholisidan hech kimga jarima solinmasinlar. Faqat birovning gunohi 4 kishining guvohlik berishi bilan isbotlansa, gunohiga yarasha jarima solinsin”[3] degan o’gitlarning o’zidanoq biz “Tuzuklar”da jamiyat hayoti naqadar adolatli tarzda tartibga solinganligini ko’rishimiz mumkin.

Garchi Napoleon Bonapart va sohibqiron orasida salkam  400 yillik vaqt farq bo’lsa-da, Napoleonning Amir Temurga munosabati o’ta ijobiy bo’lganligini ko’rishimiz mumkin. “Napoleon Muqaddas Yelena orolida bo’lgan paytdaAmir Temur nomini qayta-qayta iliq so’zlar bilan tilga olib turgan”[4]. Napoleon ham Amir Temur singari yirik saltanat hukmdori bo’lgan va garchi bor-yo’g’i  mamlakatni 15 yil boshqargan bo’lsa-da, Fransiya va hatto Yevopa tarixida chuqur iz qoldirdi. Sharqda Amir Temur “Tuzuklar”ini meros qilib qoldirgan bo’lsa, g’arbda Napoleon “Fuqarolik kodeksi”ni yaratdi. “Napoleon kodeksi”  Fransiyaning og’ir, g’alayonli va alg’ov-dalg’ovli paytlarida yaratilgan bo’lib, bu davrda Napoleon Bonapart oldida mamlakatni barqarorlashtirish va yangi yuridik asosga ega bo`lgan mustahkam hukumat tuzish vazifasi turar edi. “Napoleon hokimiyat tepasiga kelgan davrda mamlakatda 366 ta mahalliy kodeks amal qilar edi”[5]. O’rta asrlarga xos tizimsizlik, fuqarolar huquqlarining chalkashliligi va tartibsizligini tugatish va tartibga solish maqsadida Napoleon Bonapart tomonidan 1804-yilning 21-martida yangi qonunlar loyihasi tuzildi va bu loyiha 1807-yil “Napoleon kodekslari” nomini oldi. “ “Napoleon kodekslari” 2281 moddadan iborat bo’lib alohida kitoblarga, kitoblar bo’limlarga, bo’limlar boblarga, boblar esa qismlarga ajratilgan. Umumiy holda, uning mazmuni o’zida uch elementni: personae(shaxslar), res(buyumlar), actions(faoliyat, harakat) aks etardi”[6]. Kodeks Fransiyada  mamlakatni barqarorlashtirishga va tartiblashtirishga juda katta xizmat qildi. Uning asosida jamiyatda huquqiy tenglik, qonuniylik, erkinlik, mulkchilik huquqlari tartibga solindi. Servitut(xususiy mulkdorlik huquqi), uzurfrukt (o’zga mulkiga egalik qilish huquqi) munosabatlari tartiblashtirildi. Fuqarolik majburiyatlari, Oila huquqi qaror topdi. Barchaning qonun oldida birday teng ekanligi ta’minlana boshlandi. “Napoleon kodekslari” nafaqat fuqarolik qonunchiligini ta’minladi, balki fuqarolik huquqiga oid fanlarning vujudga kelishi va rivojlanishiga turtki bo’ldi”[7]

“ “Napoleon kodekslar”ining 1-kitobi 7-515 moddalarni o’zida to’plab, fuqarolik huquqi me’yorlari, fuqarolik huquqi holati aktlari, oila va nikoh huquqlari to’g’risidagi moddalarni o’z ichiga oladi. 2-kitob 516-710 moddalardan iborat bo’lib, xususiy mulkdorlik huquqi, uzurfrukt va servitut to’grisidagi moddalarni o’z ichiga oladi.  3- kitob 711-2288 moddalardan iborat bo’lib, mulkdorlik huquqiga ega bo’lishning boshqa turli yo’llari haqida, merosiy va majburiy huquqlar to’grisidagi moddalarni o’z ichiga oladi”[8].  Napoleon “Kodekslar”ida mulk turlari quyidagilarga bo`linadi: xususiy mulk, davlat mulki, jamoa mulklari. “Kodekslar”da mulkdorning yer uchastkasiga bo`lgan huquqi batafsil belgilangan, servitut, ko`chmas mulkning merosxo`rlar o`rtasida to`g`ri taqsimlanishi aniq yoritilgan. “Napoleon kodeksi”  avloddan avlodga meros bo`lib o`tadigan va mehnat natijasida orttiriladigan mulklar o`rtasidagi tafovutni yo`qotdi. Oila huquqida belgilangan tartibga ko`ra, nikoh (cherkovda  tuziladigan ahdnoma) tuzish uchun uch shart bajarilishi kerak: 1. Er-xotin va ularning ota-onalarining roziligi (imtiyoz ota tomonda); 2. Nikoh yoshiga yetgan bo`lishi (erkaklarda 18, ayollarda 15 yosh); 3. Qarindoshlik va boshqa nikohda bo`lmaslik. Bundan ko`rinib turibdiki, “Napoleon kodekslari” o`sha davrning me’yoriy-huquqiy akti sifatida jamiyatdagi barcha ijtimoiy munosabatlarni tartibga solib turgan va jamiyat rivoji uchun muhim ahamiyatga ega bo`lgan.  Fransiyada huquq sohasiga oid fanlar uzoq vaqt davomida aynan “Napoleon kodekslari” asosida o’rgatilar edi. Usbu “Kodekslar”  “Italiya, Belgiya, Gollandiya, Polsha, Shvetsariya va boshqa mamlakatlarning fuqarolik kodekslari uchun namuna bo’lib xizmat qildi” [9].

         Xulosa o`rnida shuni ta’kidlash joizki, bu ikki buyuk siymoning dunyo tarixiga qoldirgan merosi nafaqat o`z davri, balki bugungi kunda ham jamiyatimiz a’zolarini yanada faol ijtimoiy munosabatlarni amalga oshirishga xizmat qiladi. Sohibqironning “Saltanat ishlarining to`qqiz ulushini mashvarat, tadbir va kengash, bir ulushini esa qilich bilan bajo keltirish zarur”, “Kuch adolatdadir”, “Bilagi zo`r birni, bilimi zo`r mingni yiqar” va boshqa shu kabi dono so`zlari bugungi kunda ham har jihatdan ibrat bo`lib xizmat qiladi. Napoleon Bonapartning “Kodekslar”i esa “butun XIX asr davomida o`zgarmasdan, 2281 moddadan bor-yo`g`i 216 moddaning o`zgartirilganligi, 2065 ta moddaning esa o`z holicha qoldirilgan”[10]ligi ham diqqatga sozovordir. Vaholanki, sayyoramiz qonunshunoslari uchun bu ikki manbaning ahamiyati hali hanuzgacha kattadir. Napoleon Bonapartning quyidagi: “Boshqaruv usuli va nomlanishi haqiqatda uncha muhim emas. Agar barcha fuqarolarga adolatli munosabatda bo`linsa, ularning xavfsizligi ta’minlansa, soliqlar, ehsonlar va mukofotlar bir xil miqdorda bo`lsa, unda davlatni boshqarish ancha yaxshilanadi”[11], - deb aytgan fikrlaridan ham imperatorning jamiyat ahvoli davlat boshqaruviga naqadar ta’sir ko`rsatishini yaqqol anglaganligini ko`rishimiz mumkin. Bu ulug` siymolarning mazkur kitoblarida ifoda etilgan g`oya va qarashlar nafaqat o`z davri, balki bugungi va kelgusi avlodlar uchun ham muhim ahamiyat kasb etishi bejiz emas.

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:

  1.      “Temur tuzuklari” – T.: 1991
  2.      Ergashev Sh. Uch buyuk fransuz. -T.: “O’zbekiston”  2013
  3.      Тараборин Р.С «Кодекс Наполеона»-научный вестник  УрАГС. №3(8) Екатиринбург; 2009
  4.      Бонапарт Наполеон. «Наполеон. Афоризмы. 1769-1821». М.: «Фолео». 2009 

5. Граф Лас-Каз. Мемориал Святой Елены. Книга 1. М.: «Захаров», 2014

     6. https://studyfiles.net/preview/3173501/ 

     7. https://ru.wikipedia.org/Кодекс_Наполеона 

 

[1] Ergashev Sh. Uch buyuk fransuz.-T.: “O’zbekiston”. 2013. -B.99.

[2] “Temur tuzuklari” – T.:1991. B.6.

[3] O’sha kitob. B.94.

[4] Граф Лас-Каз. Мемориал Святой Елены. Книга 1. М.: 2014. С.474.

[5] https://studyfiles.net/preview/3173501/                                             

[6] Тараборин Р.С «Кодекс Наполеона»-научный вестник  УрАГС.№3(8) г.Екатиринбург, 2009. С.2.

[7] Тараборин Р.С «Кодекс Наполеона»-научный вестник  УрАГС.№3(8) г.Екатиринбург, 2009 . С.3.

[8] https://ru.wikipedia.org/Кодекс_Наполеона  

[9] https://studyfiles.net/preview/3173501/

[10] Тараборин Р.С «Кодекс Наполеона»-научный вестник  УрАГС.№3(8). Екатиринбург. 2009. С.4.

[11] Бонапарт Наполеон. «Наполеон. Афоризмы. 1769-1821». М.: «Фолео»; 2009. С.46.