Powered by Joomla CMS.

“Кўз” сўзининг инглиз, ўзбек ва рус тилларидаги полисемантиклиги

on Yakshanba, 22 Dekabr 2013. Posted in Gumanitar ta`lim

Бир предметнинг номи унга шаклан ўхшаш бўлган предметга ўтиши натижасида номдош сўз ҳосил қилинади. Натижада, тилда полисемия вужудга келади. Инглиз, ўзбек ва рус тилларида “кўз”, “глаз”, “eye” дастлабки маънода “кўриш органи” демакдир.  Шунингдек, изоҳли луғатда унинг “кўриш қобилияти”, “назар, нигоҳ, қараш” каби маъноларини ҳам кузатишимиз мумкин. Бунинг уч тилда ифодаланишини қуйидаги жадвал орқали келтирамиз:

 

Маъно

Инглиз тили

Ўзбек тили

Рус тили

1.

Кўриш органи

We see with our eyes

Бобомнинг кўзи ҳали яхши кўради

Мои глаза плохо видят ночью

2.

Кўриш қобилияти

Sharp eye

Кўзи ўткир

Острый глаз

“Did she see you?” she asked, expres-  sing her full despair. “If she had eyes, she did.” (T.D.Sister Carrie)

Агар унда кўз бўлса мени кўргандир, - жавоб берди Герствуд.  (Т.Д. Бахтиқаро Керри)

Если у неё есть глаза, то она меня видела, - ответил он. (Т.Д.Сестра Керри)

3.

Нигоҳ, қараш, назар

When he looked at his fine clothes, he saw them with her eyes (look, gaze ) (T.D.Sister Carrie)

Ўзининг усти бошига Керрининг кўзлари билан қарар эди. (нигоҳ) (Т.Д. Бахтиқаро Керри)

Он глядел на свой элегантный костюм глазами Керри  (взор)

(Т.Д.Сестра Керри)

 

Бундан ташқари “Кўз” сўзи билан юритиладиган предметларга назар солганимизда, унинг кўриш органи бўлган кўз билан ўхшашлигини кузатишимиз мумкин. Шу туфайли улар дастлабки ном билан аталган. Ўзбек тилидаги “игнанинг кўзи”, инглиз тилидаги “eye of a cheese” (пишлоқдаги тешикчалар), рус тилидаги  “глазки павлиньего хвоста” кабилар унинг думалоқлиги, кўзга шаклан ўхшашлиги туфайли юқоридаги номни олган. Биз кўз сўзини уч тилда яъни, инглиз, ўзбек ва рус тилларида ўрганар эканмиз, унинг бу тиллардаги ўхшашлик ва фарқларини аниқладик. “Кўз” лексемаси жонли мавжудотга нисбатан ишлатилганда “кўриш воситаси” деган маънони ифодаласа, жонсиз предметнинг номи билан бирикиб келганида, маъно умуман ўзгариб кетади. Буни қуйидаги жадвалда кузатишимиз мумкин.

 

Маъно

Инглиз тили

Ўзбек тили

Рус тили

1.

Товус думидаги айлана шакл

Eyes of a peacock’s tail

Товус думидаги тангачалар

Глазки павлиньего хвоста

2.

Картошка куртаги

Eye  of  a potato

Картошканинг кўзи

Глазки картофеля

3.

Игнанинг ип ўтказадиган жойи

Eye of a needle

Игнанинг кўзи

Ушко иглы

 

4.

Дераза ойнаси

A part of the window

Деразанинг кўзи

Отдельное стекло окна

 

Юқоридаги жадвалдан кўриниб турибдики, баъзан бир тушунча уч тилда ҳам кўз орқали ифодаланмайди.

Хулоса қилиб айтиш мумкинки, полисемантик сўзларнинг тизими асрлар давомида шаклланиб, янгидан-янги маънолар вужудга кела бошлайди. Ҳозирги кунда  чет тил ўқитишнинг долзарб вазифаси луғат бойлигини ошириш ва бу бўйича илмий тадқиқотлар олиб боришдан иборатдир.

Фойдаланилган адабиётлар

  1. Усмонов С. Умумий тилшунослик. – Т.: Ўқитувчи, 1972.
  2. Турсунов У. ва б.лар. Ҳозирги ўзбек адабий тили.–Т.: Ўзбекистон, 1992.
  3. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. – Т.: 1981.
  4. Webster’s  College Dictionary. – Random     House. New York, 1995

 

Муаллифлар: Н.Д.Ширинова,

Ш.Х.Ниязова (БДУ)

Izohlar (0)

Leave a comment

You are commenting as guest.