Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

buxdu.uz

buxdu.uz

Thursday, 19 December 2019 05:04

Mishyak.

Elementning lotincha ilmiy nomi – arsenicum yunonchaga forschadan kirib kelgan so‘z  –arsenikon so‘ziga borib taqaladi. Qadimgi forslar va yunonlar mishyakning tabiatda uchraydigan sulfid minerali – aurpigment (As2S3)ni shunday nomlashgan.

Thursday, 19 December 2019 05:01

Fosfor.

1669-yilda Gamburglik alkimyogar Xennig Brandt fosforning oq turini kashf qilganida, ushbu moddaning qorong‘ulikdagi yog‘du taratib yorug‘lik chiqarishidan lol qolgan edi.

Thursday, 19 December 2019 04:59

Rux

Rux metalining nomi ona tilimizga fors tilidan kirib kelgan. Forslarda «rux» so‘zi bilan bronzani, qalayni va ularning mis bilan qotishmalarini umumlashtirib nomlashgan (xususan, ruxning mis bilan qotishmasi – latun shunday metallardan biridir).

Thursday, 19 December 2019 04:58

«Alkimyogarlar» elementlari

XIII-XVII asrlar mobaynida alkimyogarlar tomonidan 5 ta yangi element kashf etilgan deb hisoblanadi. Albatta, «falsafa toshi», ya’ni, istalgan metallni oltinga aylantirib qo‘yadigan sehrli usulni izlash asnosida bilib-bilmay turli xil kimyoviy tajribalar olib borgan o‘sha alkimyogarlar, shu tajribalar orasida yangi bir kimyoviy element kashf etib qo‘yganliklarini o‘zlari payqashmagan ham. Shu bois, alkimyogarlar kashf etgan elementlarning elementar xossasi, ya’ni, ularning element ekanligi ancha keyin isbotlangan. Aniqroq gapiradigan bo‘lsak, quyidagi etimologik sharhlar – fosfor, mishyak, surma, vismut va rux haqida boradi. Shunisi qiziqki, sanab o‘tilgan beshta elementdan to‘rttasi davriy jadvalda bitta guruhga mansubdir. Adolat yuzasidan shuni aytish kerakki, rux – qadimgi Hindiston va Rimda ham ma’lum bo‘lgan. Faqat qadimgilar ruxni alohida element-metall sifatida tanishmagan. Shu bois, alkimyogarlar ruxni qayta kashf etishgan xolos. Agar, ushbu holatni inobatga olsak, demak, alkimyogarlar faqat davriy jadvaldagi to‘rtinchi guruhga mansub (zamonaviy jadvalda 15-guruh) elementlarni kashf etishgan ekan...

Thursday, 19 December 2019 04:57

Uglerod.

Uglerodning xalqaro ilmiy nomi – carbon bo‘lib, uning o‘zagi qadimgi lotin tilidagi ker so‘ziga borib taqaladi. Qadimgi lotin qabilalarida ker – «olov» va «gulxan» ma’nolarini bildirgan. Ushbu so‘zdan keyinchalik carbo, ya’ni, «ko‘mir» so‘zi yasalgan. Lotinchadagi cremare - «yonish» so‘zi ham shundan yasalgan. Krematoriy va krematsiya so‘zlarining kelib chiqish ham aynan ushbu lotincha so‘z bilan bog‘liq.  Uglerod atamasining o‘zi esa o‘zbek tiliga rus tilidan kirib kelgan bo‘lib, u «ko‘mir tug‘diruvchi» - degan ma’noni bildiradi.

Thursday, 19 December 2019 04:55

Simob.

Ushbu suyuq metall ham odamlarga qadimdan ma’lum. Chunki u ham tabiatda sof holda, rudada ajralib chiqqan tomchilar ko‘rinishida, hamda, asosan, qizil mineral – kinovar ko‘rinishida uchraydi (kinovar simob sulfidi HgS ning shakllaridan biri).

Thursday, 19 December 2019 04:54

Qalay.

Qadimgi Rimliklar qalayni plumbum album, ya’ni, oq qo‘rg‘oshin deb nomlashgan. Qadimgi Yunonistonda esa qalayni kassiteros deb nomlashgan. Ushbu yunoncha so‘zdan, kassiterit minerali (qalay toshi SnO2) nomi va Britan orollarining qadimgi nomi kelib chiqqan.

Thursday, 19 December 2019 04:50

Qo‘rg‘oshin.

Qo‘rg‘oshin insoniyatga qadimdan tanish bo‘lgan metallar turkumidandir. Ushbu metallni eng qadimgi madaniyatlar, xususan, qadimgi Misrliklar ham yaxshi bilishgan. Qo‘rg‘oshin ham, kamdan kam bo‘lsa-da, harholda tabiatda sof holda uchrab turadi. O‘zbekcha qo‘rg‘oshin atamasining ildizi qadimgi turkiy tildagi «qurug‘jin» so‘ziga borib taqaladi. Lekin bu so‘zning asl ma’nosi aniq emas.

Thursday, 19 December 2019 04:48

Oltingugurt.

Ushbu so‘zning lotinchasi, ya’ni, «sulfur»ning kelib chiqishi ma’lum emas. Turkiy tillarda esa u turkiycha «oltin» va forscha «gugurt» so‘zlarining qo‘shilishidan yasalgan. Uning «yonish», «olov» so‘zlariga aloqadorligi taxmin qilinadi. Oltingugurt haqiqatan ham yaxshi yonadi va bejizga u forslarda gugurt bilan qiyoslanmagan. Rus tilida oltingugurtni sera («сера») deyiladi. Qadimgi rus tilida har qanday yonuvchan moddani sera deyilgan. Element nomi ham shundan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin. Oltingugurt ham insoniyatga qadimdan ma’lum elementlar qatoridan bo‘lib, ya’ni, u ham tabiatda sof holda uchraydi. Asosan, sof oltingugurt miqdorlarini vulqonlar yaqinidan ko‘p topiladi.  Oltingugurt yonishi jarayonida juda o‘tkir hidli oltingugurt gazi (SO2) ajralib chiqadi. Oltingugurtning eng taniqli birikmasi bu shubhasiz serovodorod (H2S) bo‘lib, u juda qo‘lansa palag‘da tuxum hidi bilan ko‘pchilikka tanish.

 

Thursday, 19 December 2019 04:45

Temir.

Ushbu so‘zning kelib chiqishi ma’lum emas. Eski turkiy tillarda, xususan O‘rxun obidalarida «temur» shaklida ishlatilgan. Temirning inglizchasi iron, nemischasi eisen va gollandchasi ijzer («eyzer» deb o‘qiladi) qadimgi sanskritcha «ishir», ya’ni, «qattiq», «mustahkam» so‘zlarini anglatuvchi so‘zdan yasalgan. Temirning lotinchasi ferrum – lotin tilida nafaqat temirning o‘zini, balki, «qattiq» degan ma’noni ham anglatadi. Shuningdek, qadimgi lotin qo‘lyozmalarida qurol-yarog‘ni ham ferrum deyilgan. Qator Yevropa tillaridagi temir so‘zi aynan lotin tilidagi ferrumdan kelib chiqqan. Masalan, fransuzcha fer, italyancha ferro, ispancha hierro so‘zlarining ildizi shunga borib taqaladi. Shuningdek, ferritlar, ferrosilitsiy, ferromagnetizm, ferrotsen singari ilmiy terminlarning kelib chiqishi ham ushbu lotincha so‘z bilan bog‘liq. Temirning tabiiy karbonati siderit deb nomlanadi. Bu yunoncha «sidereus» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, uning ma’nosi «yulduzli», «yulduzdan» degan so‘zlarga to‘g‘ri keladi va uni shuningdek «samoviy» deb ham talqin qilish mumkin. Qadimgi odamlar tabiatda to‘qnash kelgan ilk temir haqiqatan ham osmondan tushgan bo‘lgan. Uni Yerga meteorit bilan birga tushgan deb taxmin qilishadi olimlar. Mallasoch odamlarning sochini ushbu rangda bo‘lishiga sababkor pigment – trixosiderining nomi ham ushbu yunoncha so‘z bilan aloqador bo‘lib, bu pigment orqali hosil qilingan rangni hatto vodorod peroksid bilan ishlov berish orqali ham ketkazish qiyin. Temirning baland haroratli chegaraviy-markazlashgan kubik modifikatsiyasi, hamda, temirning γ-fazasiga uglerodli qattiq qorishma kiritilishi austenit deyiladi. Austenit hech qanday lotincha yoki yunoncha so‘z bilan bog‘liq emas. Aksincha, u 1843-1902 yillarda yashab o‘tgan ingliz metallurgi Uilyam Chandler Roberts-Ostinning familiyasi bilan bog‘liq.