Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Spektr, batoxrom, gipsoxrom, auksoxrom spektrlar; izobest

Rate this item
(0 votes)

Specto lotinchada «qarayapman», «ko‘ryapman» degan ma’nolarni beradi. Shuningdek, «chamalayapman», «kuzatyapman», «tekshiryapman» degan so‘z o‘rniga hal aynan shu qo‘llangan. Inspektor va spektakl so‘zlarining ildizi ushbu lotincha so‘zga borib taqaladi.

Ingliz tilidagi spectrum esa, ikki xil ma’noda - ham «spektr» ma’nosida va ham «tasvir,   timsol»  ma’nosida  kelishi  mumkin.  Shuningdek,   ingliz  adabiyotlarida  «arvoh», «sharpa» ma’nolari uchun ham bu so‘zdan foydalanilishi uchrab turadi. Ko‘plab ilmiy terminlarda, xususan, spektroskopiya, spektrofotometr, spektropolyarimetr singarilarda ham ushbu o‘zak ishtirok etadi. Bo‘yoq moddalar spektroskopiyasi sohasida batoxrom va gipsoxrom siljish tushunchasi tez-tez qo‘llaniladi. Bo‘yoq moddaga, molekulaga muayyan o‘zgartirishlar kiritilganda, qo‘shbog‘lar sonini o‘zgartirgandagi singari holatlarda moddaning yutish yo‘laklari to‘lqin uzunligi uzunroq bo‘lgan tarafga siljishi mumkin. Bu jarayonda bo‘yoq rangi chuqurlashishi sodir bo‘ladi va u sariqdan zarg‘aldoq rangga, keyin esa qizilga va binafsharangga o‘zgarib boradi. So‘ngra ko‘k va undan yashilga o‘tishi mumkin. Buning tafsilotlari yutish yo‘lagining shakli va kengligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Bunday siljishni bo‘yoq sanoatida batoxrom siljish deyiladi. U yunoncha bathys - «chuqur» so‘ziga ulangan chrome - «rang» so‘zi orqali yasalgan. Bathys so‘zini siz shuningdek, chuqur suvosti tubliklariga tushib harakatlana oladigan apparat nomi – «batiskaf» tarkibida, chuqur suv tubida yashovchi jonivorlarning umumiy nomi - «batibiontlar» tarkibida, chuqurlikni o‘lchash sohasi - «batimetriya»da, hamda, chuqur tubliklarga tross orqali tushiriladigan sharsimon shaklli kuzatuv kamerasi - «batisfera» nomida ham uchratasiz.

Yutish yo‘lagining qarama-qarshi tomonga, ya’ni, qisqa to‘lqinli ranglar tarafiga siljishini esa gipsoxrom siljish deyiladi. U yunonchada «balandlik» ma’nosini beruvchi hypsos so‘zidan olingan. Xaritalarda relyefni ifodalash uchun bir xil balandlikka ega chiziqlarni qo‘llash usulini «gipsometriya» deyiladi. Balandlikni suvning qaynash haroratining o‘zgarishlariga ko‘ra aniqlaydigan asbobni ham «gipsotermometr» deyiladi. Lekin, bu o‘zak so‘z bilan gips minerali nomi o‘rtasida aloqadorlik yo‘q va buni adashtirmaslik kerak. Auksoxrom yunon tilidagi auxano - «kattalashtiraman» so‘zidan kelib chiqqan termin. Bu bo‘yoqlarning yorug‘lik nurini yutmaydigan maxsus funksional guruhi bo‘lib, yutilish yo‘lagini qizilga tomon siljishga majbur qiladi va aynan shu rang intensivligini oshiradi. Aynan shu o‘zak «auksinlar» terminida ham mavjud bo‘lib, bu termin o‘simliklarning o‘sishini jadallashtiruvchi   moddalarni   nazarda  tutadi.   Auksinlarni qishloq  xo‘jaligida  oddiy  qilib «fitogormonlar» ham deyiladi. Auksanometr esa o‘simlikning o‘sish sur’atlarini o‘lchaydigan asbob. Siz allaqachon «auksion» so‘zi ham shu ildizdan chiqib kelganini payqagan bo‘lsangiz kerak. Ha, narx o‘sib borishi tartibida o‘tkaziladigan va kim eng ko‘p narx taklif qilsa, o‘sha yutib oladigan savdoni biz shunday ataymiz. O‘zbek tilida uni oddiy qilib «kim oshdi savdosi» deyilishini eshitgan bo‘lsangiz kerak. «Izobest nuqta» termini bir moddaning ikki xil shakli, yoki, biri ikkinchisiga aylanayotgan moddalarning spektrida aynan yorug‘likning bir xilda yutilishi yuzaga keladigan spektral nuqtani nazarda tutadi. Bu terminni 1924-yilda nemis kimyogari Alfred Til (1879- 1942) o‘ylab topgan. U yunoncha isos - «teng» va sbesis – «so‘ndirish» so‘zlaridan yasalgan. «So‘ndirish» so‘zi qayerdan kelib qolganiga qiziqayapsizmi? Gap shundaki, avvallari yorug‘likning yutilishi fanda aynan «so‘ndirilishi» deb tushuntirilar edi. Ilmiy adabiyotlarda bu so‘zni ko‘pincha «ekstinksiya» ko‘rinishida ham qo‘llashgan. «Asbest» so‘zida ham o‘sha yunoncha o‘zak mavjud bo‘lib, u «so‘nmas» degan ma’noni beradi.

 

Read 261 times