Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

buxdu.uz

buxdu.uz

Thursday, 19 December 2019 06:16

Livermoriy.

116- raqamli kimyoviy elementga esa ko‘plab transuran radioaktiv elementlarni sintez qilingan Ernest Lourens nomidagi mashhur Livermor Milliy laboratoriyasi sharafiga atalgan. Livermor – bu Kaliforniyadagi shahar nomi bo‘lib, laboratoriya ham shu shaharda joylashgan. O‘z navbatida, ushbu shaharning nomi ham, 1816-yilda bu joyga Angliyadan ko‘chib kelib, turar joy – mahallaga asos solgan fermer Robert Livermor familiyasi bilan ataladi. Shunga ko‘ra, aslida mazkur elementni keyingi bobga (nomi ism-familiyalar bilan bog‘liq elementlar haqidagi) kiritish ham o‘rinli bo‘lardi. Lekin, livermoriyni kashf qilgan olimlar, fermerni ham, shahar nomini ham emas, balki, aynan laboratoriya nomini kimyoviy elementga biriktirishni istashgan.

 

Thursday, 19 December 2019 06:16

Moskoviy.

115- raqamli kimyoviy elementga «Moskovium» (lotinchada «Moscovium») nomi berilishi sababi, ushbu element ilk bora kashf etilgan kimyoviy laboratoriya – Dubna yadroviy tadqiqotlar institutining Rossiya Federatsiyasi, Moskva viloyatida joylashganligidir. Moskoviy elementini Dubna Yadroviy Tadqiqotlar Birlashgan Instituti ilmiy jamoasi bilan birgalikda, AQSHning Livermor Milliy Laboratoriyasi xodimlari hamkorlikda kashf etilgan.

 

Thursday, 19 December 2019 06:14

Nihoniy1.

113-raqamli ushbu element o‘zi kashf etilgan mamlakat Yaponiyaning mahalliy xalq tilidagi nomlaridan biri – Nihon sharafiga shunday atalgan. Uning aynan ma’nosi «kunchiqar yurt» degani bo‘lib, mazkur elementni sintez qilishga muvaffaq bo‘lgan ilmiy dargoh – RIKEN instituti Yaponiya poytaxti Tokio yaqinidagi Vako shaharchasida joylashgan. O‘rni kelganda eslatib o‘tish joizki, Nihoniy Osiyo qit’asida kashf etilgan ilk kimyoviy element bo‘ldi 1 Ushbu va bundan keyin keladigan «Moskoviy» va «Tennesin» elementlari haqidagi ma’lumotlar tarjimon tomonidan qo‘shildi. Asl manba-kitobda muallif ular haqida ma’lumot keltirmagan. Sababi oddiy: mazkur elementlar faqat 2016-yil so‘ngida rasman tan olindi va davriy jadvalga kiritildi. Muallif esa ushbu kitobni bundan avval yozgan bo‘lsa kerak.

 

 

Thursday, 19 December 2019 06:13

Darmshtadtiy.

110-raqamli ushbu radioaktiv sun’iy element 1994-yilda Darmshtadt shahrida sintez qilingan.

 

Thursday, 19 December 2019 06:12

Xassiy.

108-raqamli element sintez qilinganligi haqidagi xabar ilmiy manbalarda ilk marta 1984-yilda e’lon qilingan edi. Ushbu kimyoviy elementni ham bir vaqtning o‘zida ham Dubnadagi Yadroviy tadqiqotlar birlashgan institutida, hamda, Germaniyaning Xassen federal yerida joylashgan Darmshtadt og‘ir ionlar laboratoriyasida olishga muvaffaq bo‘lishgan. Xassen federal yerining (viloyatining) qadimgi nomi Hassia bo‘lgan edi. Elementga ham, ushbu tarixiy nom sharafiga Xassiy deb nom berishgan.

 

Thursday, 19 December 2019 06:11

Dubniy.

Davriy jadvaldagi 105-elementni birinchi bo‘lib, 1970-yilda Dubna shahridagi Yadroviy tadqiqotlar birlashgan institutida, akademik Georgiy Flerov (1913-1990) boshchiligida sintez qilib olingan edi. O‘sha paytning o‘zida ushbu elementni Berkli universitetida ham sintez qilingan. Dubnalik olimlar o‘zlari olishga muvaffaq bo‘lgan yangi elementga Nils Bor (1885-1962) sharafiga Nilsboriy (Ns) deb nom berishni taklif qilgan edilar. AQSHlik olimlar esa Otto Gan (1879-1968) sharafiga Ganiy (Ha) deb nomlash taklifi bilan chiqqanlar. Amaliy va Nazariy Kimyo Xalqaro Ittifoqi (IUPAC) maxsus komissiyasi esa, har ikki tarafga ham adolatli bo‘lish uchun, «neytral nom» tanlash taklifini ilgari surdi va shu maqsadda joliotiy (Jl) nomini berishni maslahat berdi. XX-asrning 70-90 yillari oralig‘ida chop etilgan turli davriy jadval va ilmiy adabiyotlarda 105-raqamli elementni Nilsboriy, Ganiy va Joliotiy tarzida keltirilgan talqinlarini uchratish mumkin. Lekin, keyinchalik IUPAC qat’iy qaror qildi va hozirda 105-elementni, ushbu element ilk bora sintez qilingan shahar – Dubna nomi bilan, dubniy (Db) deb ataladi.

 

Thursday, 19 December 2019 06:09

Berilliy.

Ushbu elementning oksidi birinchi marta 1798-yilda farang kimyogari Lui Nikola Voklen (1763-1829) tomonidan, berill minerali (Be3Al2Si6O18) tarkibidan ajratib olingan edi. Zumrad va akvamarin toshlarining tarkibi ham aynan shunday bo‘ladi. Faqat ushbu qimmatbaho toshlarning turli ranglarda jilvalanishi, ularning tarkibida mavjud bo‘lgan turli aralashmalar tufayli yuzaga keladi. Qadimgi zamonlarda dunyo bo‘yicha eng mashhur va jilvakor qimmatbaho zumrad toshlari Hindiston janubidagi Velur (Belur) shahri yaqin atroflaridan topilar va saroylar va boylar xonadoniga shu joydan tarqalar edi. Shu sababli ham, zumrad toshini oddiy xalq shuningdek «velur toshi» yoki, «billur toshi» deb ham atagan. Hozirda ushbu Velur shahri Madrasga yaqin joyda joylashgan bo‘lib, ushbu shahar qadimgi yunon manbalarida Beryllos tarzida qayd etilgan. Element nomi esa, zumrad toshi shahrining aynan o‘sha yunon qo‘lyozmalaridagi talqinidan olingan. Berilliyning tuzlari g‘alati paradoksal xossaga ega: ular zaharli, lekin ta’mi shirin bo‘ladi. Shu sababli, berilliyni ba’zi mumtoz kimyo adabiyotlarida glitsiniy tarzida nomlangan joylari ham mavjud. Uning ma’nosi yunonchadagi «glikos», ya’ni, «shirin» degan so‘zdan kelib chiqadi. Mendeleyev asarlarida, xususan, davriy jadvalning ilk talqinlarida berilliy elementi aynan glitsiniy tarzida keltirilgan. Bu atama hozirda ilm-fanda iste’moldan butunlay chiqarib tashlangan.

 

Thursday, 19 December 2019 06:06

Magniy va Marganets.

Eramizdan avvalgi VII-VI asrlarda yashab o‘tgan qadimgi yunon olimi Fales, temirni o‘ziga tortib oladigan g‘alati qora tosh haqida yozgan edi. Fales qo‘lyozmalarida ushbu toshni Magnesis litos deb qayd etilgan. Ushbu so‘zning ma’nosi «Magneziya toshi» degani bo‘lib, Magneziya – Yunonistonning shimoliy sharqidagi Fessaliya o‘lkasida joylashgan tog‘li hududning nomidir.

Thursday, 19 December 2019 06:04

Stronsiy.

1764-yilda Shotlandiyaning Strontian qishlog‘i yaqinidagi qo‘rg‘oshin konidan topilgan stonsianit (SrCO3) minerali tarkibida yangi kimyoviy element mavjudligini kimyogarlar deyarli 30 yil o‘tib, 1790-yillarda aniqlashgan

 

Thursday, 19 December 2019 06:03

Tuliy.

Ushbu elementni ham golmiy bilan bir vaqtda, Pyer Teodor Kleve tomonidan kashf etilgan bo‘lib, mazkur shved olimi o‘zi kashf qilgan element uchun o‘z vatanining nomini biriktirishni maqsad qilgan. Lekin u biroz g‘alati yo‘l tutgan.