Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Kimyo atamalari (301)

Friday, 20 December 2019 05:10

snr1

Written by

aromatic substitution nucleophilic radical uchun qisqartmani 1970-yilda AQSHlik kimyogar Jozef Bennet (1921-2015) taklif qilgan. U aromatik sistemalarda monomolekulyar radikal-nukleofil almashinishni ifodalaydi.

 

Friday, 20 December 2019 05:09

Singoniya

Written by

Syn so‘zi yunon tilida «birgalikda» degan ma’noga ega; gonia esa «burchak» ma’nosini beradi. Bu termin asosan kristallarga nisbatan qo‘llaniladi va u qirralari orasida bir xil burchakka ega bo‘lgan kristall shaklni anglatadi. Ushbu o‘zak ishtirok etgan yana bir termin bizga geometriyadan yaxshi tanish bo‘lgan «trigonometriya» terminidir.

 

Friday, 20 December 2019 05:09

Seolit

Written by

1756-yilda shved mineralologi Aksel Kronstedt g‘alati bir mineralni topib oladi. Ushbu mineral qizdirilganida o‘zidan bug‘ chiqargancha, uchib ketar edi. Shu sababli, mazkur mineralni aynan shunday, ya’ni, «qaynaydigan tosh» deb nomlashdi ham. An’anaga ko‘ra, ilmiy terminlarga yunon tilidan kelib chiqib nom berish urf bo‘lgan o‘sha paytda, olimlar bu mineralni ham yunoncha qilin zein - «qaynamoq» va lithos - «tosh» so‘zlari asosida seolit deb nomlashgan.

 

Friday, 20 December 2019 05:08

Sentrifuga

Written by

Kimyo laboratoriyalarida ko‘p uchraydigan mazkur uskunaning nomi lotincha centrum - «markaz» va fugere - «qochmoq» so‘zlaridan yasalgan. U markazdan qochma kuchdan foydalanish asosida turli tajribalarni yuritishga yordam berishini yaxshi bilasiz.

 

Friday, 20 December 2019 05:08

Sement

Written by

Qurilish materiallari orasida eng asosiylaridan biri bo‘lgan sementning nomi lotin tilida caementum tarzida yangraydi. Buning ma’nosi «maydalangan tosh» degani bo‘lgan, bu so‘z ham, o‘z navbatida caedere - «maydalash» so‘zidan paydo bo‘lgan. Mazkur o‘zak shuningdek, tarkibi temir karbididan iborat bo‘lgan mineral – sementit nomida ham markaziy o‘rinni egallaydi.

 

Friday, 20 December 2019 05:07

Reaksiya

Written by

Mazkur terminning etimologiyasi lotin tili bilan bog‘liq bo‘lib, anchayin shaffof va aniq. Lotinchada «re-» old qo‘shimchasi o‘zidan keyingi so‘zga ziddiyatli ma’no bag‘ishlaydi va alohida holda u biror narsaga teskari, qarama-qarshi degan ma’noni anglatadi. Uning, yana shu tilda «harakat» ma’nosini beruvchi «actio» so‘zi oldidan kelishi esa «harakatga qarshilik» degan ma’noni beradi va biz qo‘llaydigan «reaksiya» terminining lug‘aviy ma’nosini tashkil etadi. Bu so‘z biologiyada tirik organizmning qo‘zg‘atuvchiga nisbatan ta’sirini ifodalasa, kimyoda esa, moddaning boshqa moddalar bilan ta’sirlashib, kimyoviy o‘zgarishlarga uchrashi jarayonini bildiradi. Chunonchi, 1868-yilda Mendeleyev ushbu termin haqida yozganida  «reaksiyaga kirishish bu kimyoviy jihatdan o‘zgarish demakdir» - degan edi.

 

Friday, 20 December 2019 05:07

Rafinadlash

Written by

Fransuzlar «tozalamoq» so‘zini raffiner tarzida aytishadi. Bilasizki, oziq-ovqat texnologiyalarida asal va shakarni rafinadlash usuli mavjud.

 

Friday, 20 December 2019 05:06

Radikal

Written by

«Ildiz» so‘zi lotinchada radix deyiladi. Radicalis esa «mahalliy», «ildiz otgan», «tomir otgan» degan o‘zbekcha so‘zlarga muqobil bo‘la oladi. Radicula esa «tomircha», «kichik ildizcha» degan ma’noni beradi. Radikulit, rediska, hamda, matematikadagi ildiz belgisi, shuningdek, siyosatchilar ko‘p qo‘llaydigan «radikal» atamasi shu so‘zlardan ildiz otgan. Kimyoda esa radikal deganda, molekulaning reaksiya mobaynida o‘zgarmaydigan qismini nazarda tutiladi. Lavuaze noorganik radikallar haqida so‘z ochgan bo‘lsa, XIX-asrda shuningdek organik radikallar ham aniqlandi. Organik radikallardan eng dastlabkilaridan biri – benzoli bo‘lgan edi. XX-asrda esa, endi kimyoda erkin radikallar tushunchasi ham paydo bo‘ldi.