Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Kimyo atamalari (301)

Thursday, 19 December 2019 11:28

Krioskopiya, ebullioskopiya, osmos

Written by

Bu so‘zlar ilgari fanda moddalarning molekulyar massasini aniqlash uchun qo‘llanilgan usullarning nomidir. Yunonchada kryos so‘zi «ayoz» va «sovuq» ma’nolarini anglatadi. Kriogenika hamda, kriolit minerali singarilarning nomining kelib chiqishi shu bilan bog‘liq. Kriogenika – sovitish asosidagi texnologik jarayonlarning umumiy nomi bo‘lsa, kriolit – muzga o‘xshash, juda past haroratga ega mineraldir. Shuningdek, kriostat asbobi, hamda, sovuq bilan davolash usuli – krioterapiya ham shu so‘zdan olingan. Ebullioksopiya esa yunoncha skopeo - «kuzatyapman», «qarayapman» so‘ziga lotincha ebulliere - «qaynab chiqqan» so‘zini ulab yasalgan. Bu termin eritmaning qaynash haroratini oshirishga asoslangan tahlil usulidir. Osmos esa yunon tilida «itarish», «itarib kirgizish» ma’nolarini beradi. Osmos hodisasini ilk bora 1747-yilda farang fizigi Jan Antuan Nolle (1700-1770) kuzatgan edi. U vino solingan meshni sovitish uchun hovuzga solib qo‘yganida, hovuzdagi suv mesh orqali sizib kirib ichkarida shunday bosim hosil qilganki, natijada, mesh devorlari yorilib ketgan. Ancha keyinroq, aniqrog‘i, 1854-yilda Tomas Grem ilm-fanga osmotik bosim tushunchasini olib kirgan edi.

 

Thursday, 19 December 2019 11:28

Konversiya

Written by

Kimyoda bu so‘z odatda «konversiya darajasi» ko‘rinishida qo‘llanadi va bu boshlang‘ich moddaning qay darajada o‘zgarishga yuz tutganini ifodalaydi. Termin ildizi lotincha conversio so‘ziga bog‘liq bo‘lib, uning ma’nosi «shakl almashinishi», «o‘zgarish» degan so‘zlarga to‘g‘ri keladi.

 

Thursday, 19 December 2019 11:27

Konsentratsiya

Written by

«Jamlanish», «markazlashish» so‘zlari lotinchada centrum tarzida yangraydi. Bu so‘zga con old qo‘shimchasi qo‘shilishi bilan esa jamlash, to‘plash, yig‘ish singari ma’nolar hosil bo‘ladi. Kimyoda esa konsentratsiya so‘zi o‘ziga xos ma’noga ega bo‘lib, u eritmadagi qismlardan birining butun eritmaga nisbatan nisbiy ulushini ifodalaydi.

 

 

 

Thursday, 19 December 2019 11:26

Konformatsiya

Written by

Qaralayotgan molekulaning fazoda egallashi mumkin bo‘lgan turli shakllarini ifodalovchi termin (konformatsion tahlil). Bu so‘zning ildizi lotinchada «o‘xshash» ma’nosini beruvchi conformis so‘ziga bog‘liq. O‘z navbatida, ushbu lotincha so‘zning o‘zi ham formare  – «tashkil qilmoq» so‘ziga com old qo‘shimchasini qo‘shilishidan hosil bo‘lgan bo‘lib, lotin tili qoidalariga ko‘ra, ushbu com qo‘shimchasi o‘zidan keyingi kelgan so‘zga «birgalikda» va  «umumiylikda» degan ma’nolarni bag‘ishlaydi. Konformatsiya terminini birinchi marta 1835- yilda Amerika yozuvchisi Edgar Po qo‘llagan edi.

 

Thursday, 19 December 2019 11:25

Komplekslar, ligand, dentatlik

Written by

«Sevgi» so‘zi lotin tilida complexus deyiladi. Shuningdek, aynan shu so‘zning o‘zi bu tilda «aloqador», «bog‘liq» hamda, «birlashma» degan ma’nolarni ham beradi. Kimyoda uchraydigan kompleks termini esa bir necha o‘zaro aloqador tarkibiy qismlardan iborat birikmani nazarda tutadi. Lotin tilida ligo so‘zi esa «bog‘lamoq», «tikmoq», «to‘qimoq» ma’nolariga to‘g‘ri keladi. Ligand atamasi ham shundan kelib chiqqan (shuningdek, liga va ligatura so‘zlarining ildizi ham shu). Bog‘lanish markazlari soniga ko‘ra ligandlar mono-, bi-, tri- va tetra-dentat ligandlarga ajratiladi. Bu nom lotincha dens so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, uning tub ma’nosi «tish» degani bo‘ladi. Tish shifokori – dantist deyilishining sababi ham shu so‘z bilan bog‘liq.

 

Thursday, 19 December 2019 11:25

Kolorimetr

Written by

Lotincha color, ya’ni, «rang» so‘zidan yasalgan termin. Spektral diapazonda muayyan moddaning rang intensivligiga ko‘ra konsentratsiyasini aniqlovchi asbob. Hozirgi paytda kalorimetrlar deyarli qo‘llanmayapti va ularning o‘rniga asosan spektrofotometrlar ishlatilmoqda. Kolorimetr bilan kalorimetrlarni adashtirib yubormaslik kerak.

 

Shuncha terminni bir joyga jamlab qo‘yganimizga hayron bo‘lmang. Ularning umumiy jihati shuki, ushbu terminlarning barchasi kolloid kimyosiga oid terminlardir. Ba’zi moddalarning suvdagi eritmalarini qaynatish orqali barcha bug‘ni chiqib ketishi kutilsa, oxirida kristallanish o‘rniga, ilviraga o‘xshash qo‘yiq quyqasiman amorf modda hosil bo‘ladi. Odatda, ko‘pincha kelib chiqishi organik birikmalardan bo‘lgan moddalar shunday xossalarni namoyon qiladi.

Thursday, 19 December 2019 11:19

Kolba, retorta, probirka

Written by

Alkimyogarlar o‘z tajribalarida retortadan ko‘p foydalanishgan. Ushbu asbobning nomi lotincha «egilish» ma’nosini beruvchi tortus so‘zidan kelib chiqqan. Chunki, retorta egri naychaga ega asbobdir. Qizig‘i shundaki, Portugaliyada Retorta deb nomlanadigan aholi punkti bo‘lib, uning xaritasi haqiqatan ham egri shaklda ekan. Kimyo laboratoriyalarida shisha retortalar hozirgi paytda deyarli qo‘llanilmayapti. Lekin, sanoatda, ayniqsa metallurgiyada retorta pechlar ishlatiladi. Masalan, rudadan ruxni ajratib olishda shunday pechdan foydalaniladi. Kolba atamasi esa nemischa kolben so‘zidan kelib chiqqan. Uning ma’nosi shishgan tana tuzilishiga ega har qanday jismga nisbatan qo‘llaniladi. Xususan, nemislar to‘qmoqni, makkajo‘xori so‘tasini, hamda, shishib ketgan burunni ham kolben deyishdi. Kolba ham shunday tuzilishga ega shisha idish bo‘ladi. Probirka termini esa lotincha proba so‘zidan olingan. Uning ma’nosi «sinab ko‘rish»,  «tekshirish» degan so‘zlarga to‘g‘ri keladi.