Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Kimyo atamalari (301)

Thursday, 19 December 2019 11:18

Koeffitsient

Written by

Ko‘plab fanlarda uchraydigan bu termin ham o‘sha «birgalikda» ma’nosini beruvchi lotincha co old qo‘shimchasiga, efficiens o‘zagi qo‘shilishidan hosil bo‘lgan. Bu so‘zning aynan tarjimasi ma’nosi lotin tilida «ko‘maklashmoq» degan so‘zga to‘g‘ri keladi. Bilasizki, fanda koeffitsientlar biror o‘zgaruvchining oldida unga nisbatan ko‘paytirish kerak bo‘lgan son tarzida ishlatiladi.

 

Thursday, 19 December 2019 11:18

Klatrat

Written by

Qadimgi yunon tilida «panjara» degan ma’noni anglatgan klethra so‘zi lotin tiliga clathri tarzida ko‘chib o‘tgan. Shu nom bilan kimyoda muayyan moddaning kristall panjarasi ichidagi bo‘shliq joyga boshqa biror modda molekulasini kiritish orqali hosil qilingan fizik birikmalar nomlanadi. Bunday fizik birikmalarga misol tariqasida gidroperit tabletkalarini keltirish mumkin. Unda H2O2 molekulalari mochevina kristall panjarasi kanallari ichiga joylashtirilgan bo‘ladi. Mazkur terminni 1948-yilda ingliz kristallografi olimi Gerbert Markus Pauell (1906-1991) fanga joriy qilgan edi.

 

Thursday, 19 December 2019 11:17

Klaster

Written by

Ingliz tilida cluster tarzida yoziladigan bu so‘z bir-biriga o‘zaro yaqin bo‘lgan bir necha ma’noni anglatadi. Xususan, u «to‘da», «uyum», «tutam», «shingil», «gala», «g‘uj» degan ma’nolarni shu so‘z orqali ifodalash mumkin. Kimyoda esa, bir yoki bir necha atomdan iborat o‘zakka birikkan organik yoki noorganik liganidlardan iborat birikmalarga aytiladi. Odatda, o‘zak biror metall atomlaridan iborat bo‘ladi. Klasterdagi atomlar soni juda katta bo‘lishi mumkin. Masalan, 1988-yilda formulasi Pd561(phen)60(OAc)180, bo‘lgan palladiyli klaster sintez qilingan edi. Undagi phen- qismi 1,10-fenantrolinning (Ас=СН3СО‒) standart nomi sanaladi.

 

Thursday, 19 December 2019 11:17

Ketananlar

Written by

Catena so‘zi lotin tilida «zanjir» ma’nosini beradi. Faqat bunday turdagi molekulalarda zanjirlar kimyoviy bog‘ hosil qilmasdan, balki, shunchaki biri ikkinchisi orqali o‘tib ketadi. Ushbu nomni 1960-yilda AQSHlik kimyogar Edel Vesserman o‘ylab topgan. Ketananlarga o‘xshash yana bir turdagi molekulalarda sikllardan biri orqali o‘tgan ochiq zanjir mavjud bo‘ladi. Bunday ko‘rinishdagi molekulalarni 1967-yilda Harrison tomonidan sintez qilingan edi. Ushbu tur molekulalarga rotaksanlar deb nom berilgan. U lotin tilidagi g‘ildirak ma’nosini beruvchi rota so‘ziga, g‘ildirak o‘qi ma’nosini beruvchi axis so‘zini qo‘shilishidan yasalgan.

 

Thursday, 19 December 2019 11:15

Karserandlar, kavitandlar, kriptandlar,

Written by

Carcer – lotin tilida «zindon», «qamoq» ma’nolarini bildirgan. Karserandlar – ichki bo‘shliq qismi kattagina bo‘lgan va tashqi muhitdan butunlay izolyatsiyalangan shakldagi molekulaga ega organik moddalardir.

Thursday, 19 December 2019 11:15

Karboranlar

Written by

Boroorganik birikmalarining bunday nomida uglerod (carbo) hamda, bor elementlarining nomini oson ilg‘ab olish mumkin. Karboranlarning molekulalari ko‘pyoqlar shaklida bo‘ladi va ularning aynan shaklida kelib chiqib, klozo-karboranlar, nido-karboranlar, arxano-karboranlar, hamda, gifo-karboranlar farqlanadi. Lekin, ushbu nomlardagi dastlabki so‘zlar geometriyadagi shakl nomlarini emas, balki, tabiatda uchraydigan shakl nomlarini bildiradi. Masalan, klobos bu – qafas degani bo‘lib, karboranlarning bu turi, ya’ni, klozo- karboranlar nisbatan berk strukturaga ega bo‘ladi. Nido-karboranlar esa qush uyasiga o‘xshagani sababli shunday atalgan, chunki, nidus bu – uya degani bo‘ladi. O‘rgimchak iniga o‘xshaydigan karboranlarga esa archanion, ya’ni, o‘rgimchak to‘ri ma’nosidagi yunoncha so‘zning birinchi bo‘g‘ini qo‘shib qo‘yilgan; gifo- ham o‘rgimchak ini ma’nosini beradi va ular arxano-karboranlardan shaklan biroz farq qiladi.

 

Thursday, 19 December 2019 11:14

Kaloriya, kalorimetr, termometr, termodinamika, kinetika

Written by

Ushbu terminlarning etimologiyasi anchayin shaffof. Kaloriya lotin tilida «issiq» ma’nosini beruvchi calor so‘zidan olingan; Aynan shu «issiq» so‘zini yunonlar therme deyishgan. Kalorimetrlar turli xil jarayonlarining issiqlik effektlarini o‘lchaydi.

Thursday, 19 December 2019 11:13

Kaliksaren

Written by

Kaliksaren bu – fenolning formaldegid bilan siklik oligomerizatsiyalanishining makrosilik mahsulotidir. Terminni 1978-yilda AQSHlik kimyogar Karl Devid Guche hamda, hind kimyogari Mutukrishnan Ramamurti birgalikda o‘ylab topishgan. U lotinchadagi kosa ma’nosini beruvchi calx so‘ziga ishora qiladi va buning sababi, kaliksarenning molekulasi ko‘rinishi kosaga o‘xshab ketishi tufaylidir. «aren» qismi esa ushbu birikma tarkibida aromatik qism bor ekanligini bildiradi.