Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Kimyo atamalari (301)

Thursday, 19 December 2019 04:42

Mis.

Written by

Ushbu metall ham odamzotga juda qadim zamonlardan buyon ma’lum. Oltin va kumush kabi, mis ham tabiatda sof holda, bo‘laklar shaklida uchraydi. Dunyoda eng katta sof mis xarsangi XIX-asr o‘rtalarida Shimoliy Amerikada topilgan bo‘lib, u 420 tonna tosh bosgan.

Thursday, 19 December 2019 04:37

Kumush.

Written by

  Kumush ham, xuddi oltin singari, tabiatda sof holda uchraydi. Faqat kumushni tabiiy sof holdagi bo‘laklari oltindan ko‘ra kamroq tarqalgan va noyobroq sanaladi. Dunyodagi eng katta sof kumush bo‘lagi o‘rta asrlarda Germaniyaning Saksoniya yerida topilgan bo‘lib, o‘shanda, Shneeberg konidan vazni 40 tonnadan ziyodroq bo‘lgan ulkan sof kumush xarsangi topilgan edi.O‘zbek tilidagi «kumush» so‘zi qadimgi turkiy tildagi «kun» va «uk» so‘zlaridan yasalgan deb taxmin qilinadi.

Thursday, 19 December 2019 04:33

Oltin

Written by

Ehtimol, oltin – odamzot to‘qnash kelgan ilk metall bo‘lsa kerak. Chunki, oltin tabiatda odatda asosan asl holda, sof shaklda uchraydi. Sof holda topilgan tabiiy oltin bo‘laklari ichida eng kattasi 1872-yilda Avstraliyadan topilgan bo‘lib, uni «Xolterman plitasi» deyiladi. Bu orasiga 83,2 kg sof oltin tiqilib qolgan katta kvarts palaxsasi bo‘lib, uning umumiy vazni 235 kg ni tashkil qilgan. Oltin metalining nomi ko‘plab turkiy tillarda o‘zaro o‘xshash: o‘zbek, turk, qozoq, tatar va boshqird tillarida u oltin, (yoki, talaffuzga qarab, «altin») deb yuritiladi. Turkiy tillarda mavjud element nomlarining aksariyati, ushbu elementning tabiiy holda uchraydigan holatining rangiga qarab berilgan.

Thursday, 19 December 2019 04:29

Atom

Written by

Olamda hamma-hamma narsa juda-juda mayda, kichik zarralardan – atomlardan tashkil topgan. Atomlar ko‘zga ko‘rinmas darajada kichik bo‘lib, ular bir-biri bilan o‘zaro bog‘lanishi, yoki, aksincha, ajralishi mumkin. Atomlarning turli miqdor va usullar bilan o‘zaro bog‘lanishidan, siz va bizni o‘rab turgan barcha-barcha jismlar vujudga keladi. Koinotdagi, umuman borliqdagi hamma narsa – bizning tanamiz ham, yozuv stoli ham, daraxtlar, yulduzlar, suv, havo... xullas, mutlaqo hamma narsa atomlardan tashkil topgan. Xuddiki, 12 xil xromatik gamma notalaridan nihoyatda turli-tuman, cheksiz miqdordagi musiqa asarlarini yaratish mumkin bo‘lganidek, yoki, atiga uch xil asosiy ranglardan rassom qolgan boshqa ranglarni hosil qila olganidek, atomlardan ham shu kabi, butun borliqni to‘ldirib turgan turli-tuman jismlar shakllanadi.

Thursday, 19 December 2019 04:16

Element

Written by

Ushbu atamaning lotincha talqini - «elementum» qadimgi dunyo olimlarining, xususan, Sitseron, Ovidiy, Goratsiylarning  asarlaridan boshlab uchraydi.  «Element» so‘zi  «avvalgi», «asos», «dastlabki» va «ibtido» ma’nolarini anglatadi. Rimlik mualliflar aynan shu ma’nolarda qo‘llash uchun shuningdek «principium» atamasini ham qo‘llashgan bo‘lib, bu atama qo‘shimcha ravishda yana «tarkibiy qism» ma’nosini ham bergan. Nyutonning 1726-yilda lotin tilida  nashr  etilgan  mashhur  «Tabiat  falsafasining  matematik  asoslari» kitobi  asl nusxada «Philosophiae naturalis principia mathematica» deb nomlangani ham bejiz emas. O‘shanda Nyuton «asos» so‘zini aynan «principia» orqali ifodalagan. Shuningdek, qadimgi yunon faylasufi Lukretsiy ham o‘zining «Moddalar tabiati» nomli she’rida «asos», «ibtido» ma’nolarida «principium» atamasidan foydalangan. Bu ma’noda, aynan Lukretsiy kimyoviy elementning zamonaviy ilm-fandagi ta’rifiga yaqin kelgan deyish mumkin. Qadimgi yunonlarda esa quyidagicha ibora mavjud bo‘lgan: «so‘zlar harflardan iborat bo‘lgani singari, jismlar ham elementlardan iborat». Shunga ko‘ra, zamonaviy atamashunoslar «element» so‘zini shunchaki lotin alifbosidagi l, m, n, t harflar ketma-ketligidan yasalgan bo‘lsa kerak deb taxmin qiladilar (masalan, o‘zbek tilidagi «alifbo» so‘zi ham eski o‘zbek yozuvi, ya’ni, arab alifbosidagi dastlabki ikkita harf – «alif» va «be» harflari talaffuzini qo‘shib aytilishidan yasalgan).

Page 38 of 38