Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Kimyo atamalari (301)

Friday, 20 December 2019 06:12

-id

Written by

Bu qo‘shimchani Yens Yakob Berselius taklif qilgan va uni biz «karbid», «amid», «xlorid», «azid», «nitrid», «fosfid», «sulfid» singari nomlarda uchratamiz. Bularning hammasi

«oksid» ga taqlidan hosil qilingan bo‘lib, bu qo‘shimchani «-oid» bilan adashtirib yubormaslik lozim. Eslatib o‘tamiz, «-oid» qo‘shimchasi yunoncha –oeides so‘zidan, ya'ni, «o‘xshash»,

«shakldosh» ma’nolaridagi so‘zdan kelib chiqqan bo‘lib, uning o‘zbekcha talqini «-simon» degan qo‘shimchaga to‘g‘ri keladi. (Gumanoid – «odamsimon» va ho kazo).

 

Friday, 20 December 2019 06:12

-il

Written by

Aksar Yevropa tillarida –yl tarzida yoziladigan bu old qo‘shimchani kimyoda «metil», «alkil», «benzoil» va ho kazolarning nomida ko‘rishimiz mumkin. Uning kelib chiqishi yunoncha hyle- so‘zidan bo‘lib, mazmuni «modda» degani bo‘ladi. Shuningdek, yunonlar uchun uning «mohiyat» degan ma’nosi ham bo‘lgan. Kimyogarlar esa bu qo‘shimchani go‘yoki, barcha organik moddalarning mohiyati deb hisoblangan radikallarning nomiga qo‘shishgan.

 

Friday, 20 December 2019 06:11

-en

Written by

«Alken», «etilen», «amilen», «dien», «metilen», «atsetilen» va ho kazo yana ko‘plab terminlar va nomlar tarkibida bu qo‘shimcha mavjud. Qadimda bu qo‘shimchadan yunonlar ona, yoki, xotin tarafdan tug‘ilgan qiz qarindoshlarini alohida urg‘u bilan ifodalash uchun foydalanishgan va ularda –ene tarzida yozilgan. Kimyoda esa bu qo‘shimcha asosan XIX-asr o‘rtalaridan keyin paydo bo‘lgan va u boshlang‘ich moddaga nisbatan kamroq vodorod atomi tutgan modda yoki, molekulani ifodalash uchun qo‘llaniladi. Masalan, formulasi C2H4 bo‘lgan etilen, C2H5 etandan ko‘ra bittaga kamroq vodorod atomi tutadi. (Ya'ni, etilen bu go‘yoki – etanning qizi).

 

 

Friday, 20 December 2019 06:10

-at

Written by

«Atsetat», «benzonat», «linoleat», «ammiakat», «silikat», «sulfat», «bromat» va hokazo juda ko‘plab nomlar tarkibida ushbu qo‘shimcha mavjud. Uning kelib chiqishi lotin tilidagi –atus qo‘shimchasi bilan bog‘liq bo‘lib, u muayyan shaxsga qandaydir vazifa, yoki, topshiriq biriktirilganligini bildiradigan qo‘shimcha bo‘lgan. Masalan, delegat, laureat va ho kazo terminlarda shu qo‘shimcha shu ma’nosi bilan mavjud.

 

Friday, 20 December 2019 06:10

-an

Written by

Bu qo‘shimchani «metan», «alkan», «etan» va ho kazo moddalarning nomida uchratamiz. Uning ma’nosi «turdosh» degan yunoncha  so‘zga  to‘g‘ri  keladi  va  u  asl  holda -anus deb yoziladi. Bunday qo‘shimcha qo‘shish qoidasini 1865-yilda nemis kimyogari Avgust Vilgelm Goffman (1812-1892) tomonidan kiritilgan. Uglevodorodlarning nomida «an», «en», «in» qo‘shimchalari qo‘shish orqali, ushbu uglevodorodda boshlang‘ich alkandagiga nisbatan mos ravishda 0, 2, yoki, 4 ta vodorod atomi kamligini ifodalash g‘oyasi ham aynan Goffmanga tegishli.

 

Friday, 20 December 2019 06:09

eu-, ev-

Written by

Bu ikkalovining ildizi bir va u yunoncha «yengil», «oson» degan ma’noga ega bo‘lgan eu- old qo‘shimchasining aynan o‘zginasi hisoblanadi. Mazkur old qo‘shimchani ko‘plab organik va noorganik birikmalar nomlarida uchratish mumkin. Masalan, evkriptid yoki, evdialit (ular oson eriydi) minerallari, euxromatin (hujayra yadrosidagi nukleoproteid, u rangini oson o‘zgartiradi), eunoktin (uyqu dori, oson uxlatadi), eukain (anestetik, yengil hushdan ketkizadi) moddalari nomiga e’tibor berish mumkin. Kimyoda shuningdek, yuqorida sanab o‘tilgan standart old qo‘shimchalardan tashqari, so‘z ketidan qo‘shiluvchi qo‘shimchalar ham ko‘p bo‘lib, quyida, shunday qo‘shimchalardan bir nechtasi haqida ma’lumot keltiramiz.

 

Friday, 20 December 2019 06:08

  Epi-  

Written by

Bu old qo‘shimcha nimaningdir shu yaqin atrofda, yonginasida ekanini ifodalash uchun qo‘llanadigan terminlar tarkibida bo‘ladi. Yunoncha epi- old qo‘shimchasi so‘zi xuddi shu ma’nolarni bergan. Bu old qo‘shimcha bilan boshlanadigan terminlarga misol qilib «episentr», «epidermis», «epigraf», «epilog» singarilarni keltirish mumkin. Kimyoda esa, bu monosaxaridlar molekulasining muayyan konfiguratsiyasini anglatishi ham mumkin. Masalan, epikamfora, epiandrosteron, epixlorgidrin, epixinin va ho kazo. Shuningdek, epimer, epitaksiya, epoksid singari, kimyoga oid terminlarda ham bu old qo‘shimchaga duch kelamiz.

 

Friday, 20 December 2019 06:07

Ekzo- va endo-

Written by

Yunon tilidan kelib chiqqan bu ikki old qo‘shimchani siz hammadan ham ko‘ra ko‘proq «ekzotermik» va «endotermik» reaksiyalar tushunchalari orqali yaxshi eslasangiz kerak. Bularning ma’nosi mos ravishda, yunoncha exo- «tashqi» va endon - «ichki» degan so‘zlar bilan bog‘liq. Bu old qo‘shimcha va terminlarni ilk marotaba 1865-yilda fransuz kimyogari Marsel Bertlo (1827-1907) qo‘llagan. Shuningdek, bu old qo‘shimchalarni «ekzosayyora», «ekzobiologiya», «endokrin bezlari», «endoskop», «endokard» singari terminlarda ham uchratish mumkin.