Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Kimyo atamalari (301)

Friday, 20 December 2019 05:53

Mezo-

Written by

Biror terminda mezo- old qo‘shimchasi bormi, demak, bilingki, u nimaningdir, oraliq, o‘rtadagi qismini ifodalaydi. Chunki, yunon tilida mesos so‘zi aynan «oraliq», «o‘rtadagi» degan ma’noni beradi. Masalan, mezosfera – atmosferaning o‘rta qatlamidir. Kimyoda esa, u bir-birini kompensatsiyalovchi bir necha asimmetrik markazlarga ega bo‘lgan birikmalarning nomida uchraydi va bunday birikma odatda, optik jihatdan nofaol bo‘ladi (masalan, mezovin kislotasi). Polisiklik birikmalar nomida esa, mezo- old qo‘shimchasi o‘rin almashinuvchining siklning o‘rtasida joylashishini bildiradi (masalan, antratsen).

 

Friday, 20 December 2019 05:53

Ksanto-

Written by

«Sariq» so‘zi yunon tilida xanthos deyiladi. Old qo‘shimcha sifatidagi ksanto- esa odatda, turli minerallar, hamda, organik birikmalarning nomlarida uchraydi. Albatta, sezib turganingizdek, ushbu minerallar, yoki organik birikmalarning yoki o‘zi sariq rangda bo‘ladi; yoki, ulardan olinadigan mahsulotlar sariq rangda bo‘ladi. Masalan, ksantozit, ksantokonit, ksantoksenit, ksantofillit singari minerallar haqiqatan ham sariqdir. Organik birikmalarga kelsak, ksantogent kislotalarning tuzlari va efirlari sariq tusda bo‘ladi; shuningdek, ksantin bo‘yoqlari haqida ham kimyo adabiyotlarida ro‘para kelib qolishingiz mumkin. Oqsillarga konsentratsiyalangan azot kislotasi bilan ta’sir qilish orqali yuzaga keladigan sifat reaksiyasini ham kimyogarlar ksantoprotein reaksiyasi deb yuritishadi. Sababi, bunda, azot kislotasi ta’sirida, oqsil sariq rangga kira boshlaydi. Dorishunoslar esa ksantinol nikotinat nomli dori vositasi haqida bilishsa kerak.

 

Friday, 20 December 2019 05:52

Krio-

Written by

Yunoncha kryos - «sovuq» so‘zidan olingan bu old qo‘shimcha, past haroratlar va sovitish texnikasi bilan bog‘liq terminlar tarkibida uchraydi. Masalan, kriogenika, krioskopiya, kriobiologiya va ho kazolarni esga olish mumkin.

 

Friday, 20 December 2019 05:51

Kata-

Written by

Bu old qo‘shimcha yoki pastga tomon harakatni (masalan, kation); yoxud, nimagadir nisbatan qarshilik qilish harakatini bildiradi. Shuningdek, uning kuchaytirish, qo‘llab- quvvatlash ma’nosini beradigan terminlari ham bor. Xususan, «katalizator» termini shunday ma’noda.

 

Friday, 20 December 2019 05:51

Ipso-

Written by

Aromatik birikmalarda vodoroddan boshqa o‘rin almashinuvchi ishtirok etadigan reaksiyalar nomida qo‘llaniladi.

 

Friday, 20 December 2019 05:50

Infra-

Written by

Lotinchada infra- old qo‘shimchasi «ostida» degan ma’noni berish uchun ishlatiladi. Infrastruktura, infraqizil, infratovush kabi terminlarda unga duch kelish mumkin.

 

Friday, 20 December 2019 05:49

Izo-

Written by

Organik birikmalar nomlaridagi izo- old qo‘shimchasi uglerod zanjirining tarmoqlanganligiga, yoki, boshlang‘ich birikmaga nisbatan muayyan birikmaning izomer tarkibga egaligiga ishora qilishi mumkin. Old qo‘shimchaning o‘zi yunoncha isos - «teng», «bir xil» va «o‘xshash» ma’nolaridagi so‘zdan olingan. Uglerod zanjirining tarmoqlanishi natijasining organik birikma nomida aks etishini butan va izobutan birikmalarining nomi orqali misol keltirilishi mumkin. Izomer birikmalarning boshlang‘ich tarkibga qiyosan nomi o‘zgarishi esa, sianat va izosianat, nitril va izonitril, xinolin va izoxinolin singarilarning nomidan ko‘rish mumkin. Fizik-kimyoga oid terminlardagi izo- old qo‘shimchasi esa biror bir fizik parametrning o‘zgarmasligini (doimiyligini) bildiradi. Masalan, izobara (bosimning doimiyligi), izoxora (hajmning o‘zgarmasligi), izoterma (haroratning doimiyligi), izotop va ho kazolar haqida siz albatta eshitgansiz. Izomorf moddalar esa, bir xil kristall panjara shakliga ega bo‘lgan moddalarga nisbatan qo‘llaniladigan termindir.

 

Friday, 20 December 2019 05:49

Dis-  

Written by

«Dis-» old qo‘shimchasi birmuncha murakkab izoh talab etadi. Chunki, dis- old qo‘shimchasi terminologiyada juda ko‘p uchragani bilan, turli terminlarda uning ma’nosi bir- biriga zid kelishi mumkin. Buning sababi, ba’zi terminlardagi dis- old qo‘shimchasi yunon tilidagi dys so‘zidan bo‘lib, u o‘zidan keyin keluvchi o‘zak so‘zga «izdan chiqish», «buzilish», «qiyinlashish» singari ma’nolarni bag‘ishlaydi. Masalan, distrofiya disfunksiya, kabi terminlarda aynan shu ma’no qo‘llaniladi va muayyan funksiyaning buzilishi, izdan chiqishini anglatadi. Disproziy elementi nomi dysprosium da esa, u «qiyin olinadigan» degan ma’no kasb etadi. Agar termin boshidagi dis- old qo‘shimchasi lotincha dis so‘zidan olingan bo‘lsa, unda, u o‘zakka «alohida», «bo‘lak-bo‘lak» degan ma’noni bag‘ishlaydi. Masalan, disproporsional, dismutatsiya terminlarida bu old qo‘shimcha shu ma’noda qo‘llanilgan. Vaziyatni qiyinlashtiradigan holat esa, o‘zingizga ham ko‘rinib turganidek, lotincha dis- va yunoncha dys- so‘zlari o‘zbek tilida bir xil yozilishidir.