Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Kimyo atamalari (301)

Friday, 20 December 2019 05:36

Old qo‘shimchalar va yasovchi qo‘shimchalar

Written by

Barcha ilmiy sohalardagi singari, kimyoga oid terminlarda ham old qo‘shimchalari va yasovchi qo‘shimchalar keng qo‘llaniladi. Dastavval, SI xalqaro birliklar sistemasi birliklarining karrali va ulushli qiymatlari uchun qo‘llaniladigan old qo‘shimchalardan boshlaymiz. SI tizimida yettita asosiy birlik mavjud. Bular:

Friday, 20 December 2019 05:35

Xromofor

Written by

Molekuladagi muayyan guruh atomlar butun birikmaning rangini belgilaydigan bo‘lsa, ushbu guruhni fanda xromofor deyiladi. Termindagi chroma – «rang», hamda, phoros - «tashuvchi» so‘zlari umumiy ma’noni yasaydi. Mazkur terminni 1876-yilda nemis kimyogari Otto Nikolaus Vitt (1853-1915) taklif qilgan. Vint organik kimyo bo‘yicha mutaxassis bo‘lgan bo‘lib, uning ilmiy ishlari asosan sintetik bo‘yoq moddalar olishga qaratilgan.

 

 

Xrom elementi nomining kelib chiqishi bilan, xromatografiya termini etimologiyasi deyarli bir xil. Ya’ni, bunda ham, yunoncha chroma – «rang» so‘zi asosiy o‘rinni egallaydi va unga «yozaman» ma’nosini beruvchi garpho so‘zi ulab qo‘yilgan.

Friday, 20 December 2019 05:33

Xirallik

Written by

Bu termin lord Kelvin, ya’ni, Uilyam Tomson tomonidan 1893-yil may oyida Oksford universitetida o‘qilgan ma’ruzalardan birida ilk bora qo‘llangan bo‘lib, u, yunoncha cheir – ya’ni, «qo‘l» so‘zidan kelib chiqqan. Mazkur termin bilan fanda, obyektning o‘zining ko‘zgudagi aksi bilan nomutanosibligi tushuniladi. Kimyoda esa, bu termin molekulalarga nisbatan qo‘llaniladi va fazoda xuddi o‘ng va chap qo‘l bilan ustma-ust tusha olmagani singari, xiral molekulalar ham o‘zaro mutanosib bo‘la olmaydi. Ushbu o‘zak so‘zni biz shuningdek, xirurg, xiromantiya, hamda, xirot so‘zlari tarkibida ham uchratishimiz mumkin. (Agar xirot so‘zini endi eshitayotgan bo‘lsangiz, hayron bo‘lmang, bu Afg‘onistondagi Xirot shahari nomi emas; biologiyada, xirot deb nomlanuvchi sudralib yuruvchi mavjud. Xirot nomli kaltakesakda orqa oyoqlar bo‘lmaydi).

 

Friday, 20 December 2019 05:33

Xelatlar

Written by

Yunon tilida chele bu – «qisqich» degani bo‘ladi. Shu sababli ham, xelatlarni ba’zan «qisqichsimonlar» deb ham nomlanadi. Mazkur nomni 1920-yilda ingliz kimyogari Gilbert Morgan hamda, Garri Dryu o‘ylab topgan. Xelatlarda markaziy atom yoki ionni yon tarafdan ikki yoki undan ortiq donor ligandlarning atomlari xuddiki qisqichda qisib olganday qurshab olgan bo‘ladi. Eng taniqli xelatlar bu – xelatlovchi agent sifatida etilendiamintetraatsetatli ionlar (ETDA) tomonidan hosil qilingan birikmalar bo‘lib, analitik kimyoda aynan shu birikmalar keng qo‘llaniladi. ETDA tuzlari oziq-ovqat sanoatida ozuqaviy qo‘shimcha sifatida ishlatiladi va siz ularni mahsulot yorlig‘idagi E385, E386 kodlari orqali tanib olishingiz mumkin. Gemoglobin, xlorofill, B12 vitamini singarilar ham, Fe2+, Mg2+, Co2+ ionlari bilan hosil qilingan xelat birikmalardir.

 

Friday, 20 December 2019 05:32

Valentlik

Written by

Ushbu termin nafaqat kimyoda, balki, lingvistikada ham ko‘p qo‘llaniladi. Uning ma’nosi biror vazifani uddalay olish qobiliyati, salohiyat degan so‘zlarni ifodalaydi. So‘zning ildizi lotincha «vale», hamda «valeo» so‘zlariga borib taqaladi. Lotin tilida ushbu so‘zlar «kuchli»,  «quvvatli»  degan  ma’nolarni  bergan.  Undan  kelib  chiqqan  «valens»  so‘zi esa, «ta’sirli», «kuchini o‘tkaza oladigan», «hal qiluvchi» ma’nolarini beradi. So‘zning maxsus shakli - «valde» esa «baquvvat» degani bo‘ladi. Ko‘rinib turibdiki, ushbu terminning tub ildizi kuch va quvvat bilan bog‘liq ekan. Zamonaviy italyan tilida lotin tilidagi o‘sha «valeo» so‘zidan kelib chiqqan «valoroso» so‘zi botir, jasur va qo‘rqmas degan ma’nolarni beradi. Boshqa yevropa tillarida va zamonaviy yuridik terminologiyada ham ushbu so‘z bilan o‘zakdosh terminlar mavjud. Masalan, amalda kuchga ega hujjatlarni «valid» deyiladi. Qimmatli qog‘ozlarni esa «valoren» deyilishini nemis tilida uchratamiz. Valyuta so‘zi ham ushbu termin bilan qarindoshdir.

 

Friday, 20 December 2019 05:31

Turbidimetriya

Written by

Loyqa eritma orqali o‘tgan yorug‘lik intensivligini o‘lchashga asoslangan miqdoriy analiz usulining nomi. U lotincha turbidus - «loyqa» so‘zidan yasalgan.

 

Friday, 20 December 2019 05:31

Tribokimyo

Written by

Tribokimyo bu kimyo fanining ishqalanish energiyasi ta’sirida kechadigan kimyoviy reaksiyalarni o‘rganuvchi bo‘limi bo‘lib, atama yunonchada «ishqalamoq» ma’nosini beruvchi tribo so‘zidan kelib chiqqan.