Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

SIRK

Rate this item
(0 votes)

SIRK (lot. circus - doira, aylana) - san`at turi. Akrobatika, gimnastika, ekvilibristika, klounada, jonglyorlik, polvonlik, illyuzionizm, ot o`yinlari, dorbozlik, hayvon o`rgatish kabi janrlarni o`z ichiga oladi. Sirk artisti aql bovar qilmaydigan o`yinlar ko`rsatib, insonning cheksiz imkoniyatlarini namoyish etadi, uning aqli, epchilligi, jasurligi, kuch-qudratini ulug`laydi va S.ning o`ziga xos badiiy ifoda vositalari orqali ruhan va jismonan barkamol insonning umumlashgan badiiy obrazini yaratadi. Bu obraz - tryuklar, ya`ni mohirlik va epchillik b-n bajariladigan harakatlar yordamida ochiladi, artistning boshqa ifoda vositalari - aktyorlik mahorati, plastikasi, imo-ishorasidir. Har bir sirk tomoshasi - sirk san`atining mukammal badiiy asari. Turli janrdagi bir necha tomoshalardan sirk dasturlari tuziladi. Sirk sintetik san`at bo`lib, teatr, xoreografiya, vokal, rassomlik, kino elementlaridan foydalanadi. Insonparvarlik, baynalmilallik g`oyalarini targ`ib etib, xalqchilligi, ommaviyligi, demokratik yo`nalishi b-n ajralib turadi. S. qadimdan ma`lum bo`lib, odamlarning mehnat jarayoni, urf-odatlari, tomoshalari, harbiy va sport mashqlaridan yuzaga kelgan. Xalq sayillarida namoyish etiladigan maydon tomoshalari va teatrlashtirilgan sport musobaqalari takomillasha borib, san`at turiga aylangan. S.ning alohida janrlari Qadimgi Misr, Rim, YUnoniston, Xitoy va b. mamlakatlarda mil. av. 1-ming yillikdan boshlab rivojlangan. Qadimgi Rimda mil. av. 6-a.dan boshlab, ellips shaklidagi otchoparlarda o`tkaziladigan chavandozlik musobaqalarida akrobatlar, dorbozlar, jonglyorlar, gladiatorlar, hayvon o`rgatuvchilar va b. o`z tomoshalarini namoyish etishgan. Qadimgi Xitoyda (mil. av. 3- 2-a.lar) akrobatika, gimnastika, ekvilibristika, illyuzionizmning o`ziga xos o`yinlari keng tarqalib, ular an`anaviy teatr tomoshalari b-n uyg`unlashib ketgan. O`rta asrlarda S. ning rivojlanishida xalq sayyor artistlari alohida rol o`ynagan. 12-a.dan boshlab, avval Italiyada, so`ng yevropaning boshqa mamlakatlarida maxsus ot minish maktablari ochildi va bu yerda dastlabki sirk chavandozlari ta`lim oldi. 1770 y. F. Astley Londonda chavandozlik maktabini ochadi, 1780 y. esa alohida amfiteatr qurib, o`rgatilgan otlar ishtirokida tomoshalar ko`rsata boshladi. Bu tomoshalarda hayvon o`rgatuvchilar, klounlar, dorbozlar katnashadilar hamda tarixiy mavzudagi teatrlashtirilgan sahnalarda rollar ijro etishgan. F. Astley amfiteatri jahonda birinchi statsionar sirk hisoblanadi. 1807 y. A. Franko Parijda Olimpiya sirkini ochdi va shu yildan boshlab sirk atamasi keng ishlatila boshlandi. 19-a.ning 2- yarmida yevropa mamlakatlarida hamda Shimoliy Amerikada S. keng rivojlandi. 19-a.ning oxiriga borib, hozirgi tushunchadagi ko`p janrli sirk dasturlari shakllandi. S. Sharq mamlakatlari, xususan, O`zbekiston hududida qadimdan ma`lum bo`lgan. Afrosiyob, Parfiya, Xolchayon, Panjikent, Xorazmda mil. av. 3-a. - mil. 2-a.ga oid qazish ishlari jarayonida topilgan bir qator tasviriy san`at asarlari va polvon, muallaqchi, masxarabozlarning haykalchalari, o`rta asrlarga oid adabiy manbalar bu yerda sirk tomoshalarining keng tarqalganligini ko`rsatadi. Ba`zi manbalar Amir Temur saroyida dorbozlar, polvonlar, muallaqchilar hamda o`rgatilgan fillar va otlar tomoshasi ko`rsatilganini tasdiqdaydi. Asrlar mobaynida o`zbek sirki maydon tomosha san`ati sifatida rivojlanib kelgan. Xalq bayram va sayillarida, bozor maydonlarida dorbozlar, simbozlar, chig`iriqchilar, besuyak muallaqchilar, hayvon o`rgatuvchilar, nayrangbozlar, yog`ochoyoq va b. an`anaviy sirk janrlari o`yinchilari tomosha ko`rsatganlar. 18- 19-a.lar o`zbek sirki artistlari qo`shni mamlakatlar - Xitoy, Hindiston, Afg`oniston, Eron, Rossiya shaharlarida o`z san`atini namoyish etganlar. 20-a. boshida Baratboy, Mullaboy Mansurov (Mullaboy Mansurov sirki), Latofat Sarimsoqova, Rahmon Abduxalilovlar rahbarligidagi dastlabki milliy professional sirk jamoalari tashkil bo`ldi. Ularning repertuari, asosan, an`naviy o`yinlardan iborat bo`lib, ayrim hollarda yevropa tomoshalarini ham o`z ichiga olgan. 1920- 30- y.larda O`zbekistonda davlat sirklari b-n bir qatorda xususiy sirklar ham faoliyat ko`rsatgan. 1942 y.da Toshkentda Toshkanboy Egamberdiev badiiy rahbarligida birinchi milliy jamoa tashkil etildi. 20-a.da o`zbek sirkining rivojlanishiga Toshkanboevlar, Zarifovlar sulolasi, Xo`jaevlar, Madalievlar sulolasi, Akrom YUsupovlar salmokli hissa qo`shdilar. Mustaqillik davrida o`zbek sirki xalqaro sirk maydoniga chiqib, munosib o`rin egalladi. Uning repertuari birmuncha kengayib, zamonaviy tomoshabinlar talabiga mos yangi sirk tomoshalari b-n boyidi. Milliy ruhda sahnalashtirilgan, an`anaviy va zamonaviy tomoshalar 20 ga yaqin mamlakatlarda namoyish etildi. Nufuzli xalqaro festival va ko`rik-tanlovlarda muvaffaqiyatli qatnashdi. 1991 y.dan O`zbekdavlatsirk Respublika birlashmasi faoliyat ko`rsatmoqda.

Read 78 times
More in this category: « DUVOZDAH MAQOM ChANG »