Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

EPOS

Rate this item
(1 Vote)

EPOS (yun. epos - so`z, xikoya) - 1) badiiy adabiyot turi (lirika va drama b-n bir qatorda); 2) xalqning kahramonona o`tmishini aks ettiruvchi asar. E. adabiyotning uch turidan biri sifatida tafsilot tasviriga tayangan badiiy asarlar jamini anglatadi. Unda muayyan makon va zamonda kechadigan voqea-hodisalar tafsiloti, albatta, mavjud bo`ladi. E.da so`z yordamida o`quvchi ko`z o`ngida real hayot manzaralariga muvofiq keladigan badiiy voqelik yaratiladi. E.ning eng asosiy belgisi voqea tasviri, bayoni bo`lgani uchun ham ko`pincha bu turdagi asarlar nasr yo`lida yoziladi. Lekin bu hol she`riy shaklda bitiladigan epik asarlar borligi va bo`lishi mumkinligini inkor etmaydi. Qandaydir voqeani aks ettirish asosiga qurilgan she`riy va nasriy asarlar E.ga mansubdir. E.da muayyan makon va zamonda muayyan shaxs yoki odamlar guruhi b-n bo`lib o`tgan biror voqea, odatda, muallif yoki hikoyachi-personaj tilidan bayon etiladi. Bu hol unda bayon, tavsif va dialogning birgalikda qorishiq holda kelishini taqozo etadi. Ayni paytda, E.da bayon, rivoyat yetakchilik kiladi. Muayyan asardagi pey- zaj, portret, narsa-buyum va b. tafsilotlar tasviri rivoyatni kuchaytirish, uning ta`sir darajasini oshirish, personajlar tabiatini bo`rttirib ko`rsatishga xizmat qiladi. E.ning hozirgi bosqichida borgan sari bayonning salmog`i kamayib borayotganligi kuzatilmoqda. Ertak, afsona, rivoyat, doston singari xalq og`zaki ijodi namunalari hamda ilk yozma E.larda voqea-hodisalarni bayon etish, aytib berish katta o`rinni tutgani holda dialoglar va tafsilotlarga kam o`rin ajratilardi. Keyingi vaqtlarda esa, E.ga mansub asarlarda dialog va tafsilotlarning salmog`i ortib bormoqda. Bu holni, birinchidan, E.da ifoda imkoniyatlari oshgani, ikkinchidan, inson ichki olamining noziklashib, ruhiyati murakkablashib borayotgani b-n izohlash mumkin. E. asardagi voqea-hodisalar b-n o`quvchi (tinglovchi) o`rtasida o`ziga xos vositachi hisoblanadigan roviy yoki hikoyachi tomonidan bayon etilganda, ayni voqealarning nima uchun aytib berilayotgani, odatda, izohlab o`tirilmaydi. Bayon ko`pincha muallif, ba`zan esa biror personaj tilidan amalga oshi-riladi. E.da tasvirlanayotgan obrazlar tizimi katta ahamiyat kasb etadi. Obrazlar tizimi deyilganda faqat odamlargina emas, E.da tasvirlangan jonivorlar, narsa-buyumlar va tabiat hodisalari ham ko`zda tutiladi. E.da qatnashadigan obrazlarni shartli ravishda: bosh qahramonlar, personajlar yoki qahramonlar hamda yordamchi obrazlar sifatida 3 turga bo`lish mumkin. E. badiiy tasvir qamroviga ko`ra, katta, o`rta va kichik kabi uchta janr guruhiga ajratiladi. Katta epik janrlarga roman, epopeya, epik doston; o`rta epik janrlarga qissa; kichik epik janrlarga afsona, badia, latifa, masal, novella, ocherk, rivoyat, ertak, esse, etyud, hikoya, hikoyat kabilar kiradi. E.ni janrlarga ajratishda voqea- hodisalarning qamrovi yoki davomiyligi darajasi emas, balki tasvirning ko`lami hisobga olinadi. Shuning uchun ham odamning bir soatlik holati aks ettirilgan romanlar bo`lganidek, necha yillik voqealar tasvirlangan hikoyalar ham bo`laveradi. Shuningdek, E.ni janrlarga ajratishda asarlarning hajmi ham asosiy o`lchov bo`lolmaydi. E.ni janrlarga tasniflashda muallifning estetik niyati ham hal qiluvchi o`rin tutadi. Shuning uchun ham ba`zan romandan katta hikoyalar, hikoyadan kichik qissalar yaratilishiga tabiiy hol, deb karash kerak bo`ladi. Asarlarning janr talablariga muvofiq bo`lishini qat`iy talab etish yozuvchini qolipga solishga urinish bo`lib, badiiy ijodga katta zarar keltirishi mumkin. E.ga mansub asarning qaysi janrga tegishli ekanini muallifning o`zi belgilashi maqsadga muvofiqdir. E. tor ma`noda, xalqning qahramonona o`tmishini aks ettiruvchi asarlardir. Dastlab E. qahramonlarning atrof-olamdagi yovuz kuchlar va buzuq niyatli odamlarga qarshi kurashi bayon etilgan asarlarni anglatgan. Qadimgi E.larda voqea-hodisalarning talqin va tasvir etilish yo`sini o`sha davr kishilarining dunyoqarashi, e`tiqodi, ishonchlaridan kelib chiqqan. E.ning eng qadimgi namunasi sifatida ilmda oldinlari akkadlarniki deb sanalib kelingan, ammo keyinchalik barcha turkiy xalqlarga tegishli ekani aniqlangan Gilgamish dostoni hisoblanadi.

Read 542 times
More in this category: « DUVOZDAH MAQOM ERTAK »