Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

O`N IKKI MAQOM

Rate this item
(4 votes)

O`N IKKI MAQOM, O`n ikki maqom tizimi - 13- 17-a.larda O`rta va YAqin Sharq mamlakatlari kasbiy musiqa amaliyotida qo`llangan nazariy-amaliy tizim. Ustoz musiqachi va olimlarning bastakorlik va xalq ijodiyoti namunalarini muayyan ta`limot (tasavvuf) asosida ma`naviy va badiiy yaxlit holga keltirish ustida olib borgan izlanishlari natijasida yuzaga kelgan. Dastlab Safiuddin al- Urmaviy va Qutbiddin Sheroziylarning musiqaga doir asarlarida ilmiy jihatdan ishlab chyqilgan va keyingi asrlarda Xoja Abdulqodir Marog`iy, Abdurahmon Jomiy, Zaynulobidin Husayniy, Najmiddin Kavkabiy, Darvishali Changiy va b. tomonidan ijodiy davom ettirilgan. Ushbu ilmiy an`anaga ko`ra, tizimning tarkibi muayyan darajali pardalar uyushmalari - 12 maqom, 6 ovoza, 24 sho``ba, 3 rang va 24 murakkabot kabi guruhlarni o`z ichiga olgan. Noiniy, Darvishali Changiy va b. mualliflar ko`rsatishicha, 12 maqom guruhi payg`ambarlar (Odam Ato, Nuh, YA`qub, Ayyub, Dovud, Sulaymon, Muso, Muhammad alayhis-salom)dan qolgan ma`naviy meros asosida aniqlab olingan hisoblanadi. 12 maqomning serjihat (zohiriy-botiniy) ma`nolar b-n yo`g`rilgan umumiy va xususiy nomlari bo`lgan. Umumiy nomlari doira, halqa, jam` kabi atalib, ularning mukammallik darajasiga va, ayni paytda, cheksiz samoda mavjud barcha harakatdagi olamlarning o`zaro bog`liqligi va birligi g`oyasiga ishora etgan. Jumladan, musiqiy risolalarda O`.i.m. pardalari turli (katta-kichik) hajmdagi doiralar shaklida ustma-ust aks ettirilgan bo`lib, bir (ilk) doiradan keyingi doiralargacha izchil (navbatma-navbat) o`tilganda ularning boshlang`ich (tayanch) pardalari muntazam ravihda bir bosqichga yuksalib borgan. Natijada yuksalib boruvchi aylanma harakat yuzaga kelgan va u eng kichik doira b-n nihoyasiga yetgan. O`.i.m.ning xususiy nomlari zanjirida ham tariqat maqomlariga bog`liq ma`naviy yuksalish g`oyasi o`ziga xos tarzda in`ikosini topgan. Bunda 1- Ushshoq maqomi - yo`l (tariqat)ga talabgor davrasini, 2- Navo - ularning ishq kuyini (navo chekishni), 3-Busalik (Abu Salik - Ahd otasiga ishora) - oshiqning tariqat yo`liga kirishga ahd bog`lanishini anglatadi. Keyingi 7 maqom nomlarida oshiqlarning yo`l sayrlari va manzillari ulug` haj safariga qiyos etilgan. Shunga ko`ra, 4- Rost - to`g`ri (tariqat) yo`lini, 5- Husayniy - piru murshid (yo`l boshchi)ni, 6- Hijoz - Makkai Mukarrama va Madinai Munavvara shaharlari joylashgan sarhad-yo`lning asosiy maqsad timsolini, 7- Rohaviy - yo`l (suluk)ni, 8- Zangula (tuya bo`yniga ilinadigan qo`ng`iroq) - yo`ldagi karvon timsolini, 9- Iroq va 10- Isfahon - maqsadga yaqin kelish ma`nolarida keladi. Zero haj (Hijoz) yo`lida Iroq mamlakatining bepoyon cho`llaridan o`tilgan, Isfahon esa ana shu maqsadga yaqin kelishni ramz etadi. So`nggi ikki maqom - 11- Zirafkand (to`shak, yotish payti) va 12- Buzurg (ulug`, buyuk) nomlarida safarbarlik harakati poyoniga yetganligi anglashiladi. Zirafkandning yana bir qo`shimcha nomi - Ko`chak (kichik) bo`lib, u o`zidan so`ng kelgan Buzurg (katta) b-n o`zaro nisbatda so`fiylarning kichik (inson) va katta olamning o`zaro birligi, uyg`unligi haqidagi so`fiyona qarashlariga ishora etilgan. O`.i.m. nomlari tasavvuf adabiyotida ham asosan ulug` yo`l safarini ifodalash uchun qo`llanib kelingan: Gar Sifohonda Navo topmasang, ey yor-i Buzurg, Qilg`asan azmi Iroq, aylab ohangi Hijoz. (Hofiz Xorazmiy). Ey, Navoiy, sen dog`i qilsang tama` sayri Hijoz, Qil Iroq ohangi, tark aylab Xuroson men kabi. (Alisher Navoiy). O`.i.m. tizimidan o`rin olgan ovoza va sho``ba guruhlari pardalarining sifat tuzilishi nuqtai nazaridan 12 maqomdan keyingi darajalarni tashkil etadi. Jumladan, sho`balar guruhida Sharq xalqlari (turk, eron, arab va b.) qadimiy kuy- ashulalarining ohanglari tovushqatorlar tarzida tasnif etilgan. Ular kasbiy musiqa kesimida mustaqil badiiy qiymatga ega bo`lmagan ko`rinadi. Chunki ular, asosan, ikki (Dugoh, Mubarqa`), uch (Segoh, Rakb, Zovuliy) to`rt (Chorgoh) kabi tarkibi kam sonli nomukammal tovushlar uyushmasidan iborat bo`lgan. Ularni talab (komillik) darajasiga qadar rivojlantirish maqsadida 12 maqomning har biriga ikkitadan sho``ba biriktirilgan. Bunda O`.i.m.ning mukammal pardalari musiqiy yo`l (suluk) o`rnida namoyon bo`lib, sho``ba kuy tuzilmalari esa muayyan maqomiing parda bosqichlariga tayangan holda rivojlantirilgan. Mac., ikki pog`onali Dugoh sho`basi Husayniy maqomiga, uch pog`onali Segoh sho`basi Hijoz maqomiga, to`rt pog`onali Chorgoh sho`basi Zangula maqomi pardalariga bog`langan. O`.i.m. tizimining O`rta Osiyoda uzil-kesil shakllanishi va uning mumtoz ko`rinishlari qaror topishi Amir Temur va Temuriylar davriga to`g`ri keladi. Mazkur tizimning tarixiy rivojlanishi pirovardida Shashmaqom, Xorazm maqomlari hamda Farg`ona- Toshkent maqom yo`llari yuzaga kelgan.

Read 1018 times
More in this category: « DUVOZDAH MAQOM O`QUV YO`LI »