Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

HAYKALTAROShLIK

Rate this item
(2 votes)

HAYKALTAROShLIK - tasviriy san`at turi; borliqni hajmli shakllarda, makonda uch o`lchamda tasvirlashga asoslanadi. Tasvir ob`ekti, asosan, inson; shuningdek, hayvonlar (animalistika), tabiat (manzara) va narsalar (natyurmort). H.ning 2 asosiy ko`rinishi - aylanib kuzatish imkonini beruvchi dumaloq haykal hamda faqat bir tomondan ko`rishga mo`ljallangan bo`rtma (qabariq) tasvir relef turi farqlanadi. Relef, o`z navbatida, yuzaga nisbatan bir oz bo`rttirib ishlanadigan barelef hamda tasvir yuzaga nisbatan ancha bo`rttirib ishlanadigan gorelefga bo`linadi; shuningdek nursoya o`yini hisobiga tasvir ko`zga tashlanadigan tekis yuzaga ishlanadigan yana o`yma ko`rinish mavjud. H. bajaradigan vazifasi va mazmuniga ko`ra bir necha turlarga bo`linadi: monumental haykaltaroshlik, bezak haykaltaroshligi, dastgoh H., mayda haykaltaroshlik turlari o`zaro yaqin aloqada rivojlanadi hamda o`ziga xos xususiyatlarga ega. Me`morlik san`ati b-n bog`liq bo`lgan monumental H.ka muhim tarixiy voqealar, atoqli shaxslar xotirasini abadiylashtirish maqsadida o`rnatilgan monument, yodgorliklar, H. ansambllari kiradi, ular, o`zida katta mazmunni ifodalaydi hamda mustaqil ahamiyatga ega; biroq H.ning bu turi bevosita muhit, me`moriy inshootlar hamda tabiat b-n uyg`un bo`lishi lozim, bu unga yanada ulug`vorlik va ta`sirchanlik baxsh etadi. Monumental H.ka xos bo`lgan xislatlardan biri qahramonlarni ko`tarinki ruhda tasvirlashdir. Monumental H. asarlari uzoqdan ko`rishga mo`ljallanganligi sababli, katta-katta yaxlit shakllardan keng foydalaniladi; odam yuzidagi mayda unsurlar, kiyimdagi buklanishlar, mayda qismlar ko`rsatilmasligi mumkin. Bezak H.ga istirohat bog`lari, xiyobonlar, ko`cha va bog`lar, shuningdek, me`moriy binolarning devorlarini bezash uchun ishlanadigan turli bezak haykallar kiradi; asarlarida ramziy obrazlar, hayvonlar shakli keng ishlatiladi. Binolarning devorlariga ishlanadigan bo`rtma tasvirlar, amaliy san`at buyumlari yuzasiga ish- lanadigan bezaklar, favvora, panjara, badiiy darvozalar ham shu H. ning ko`rinishidir. Dastgoh H.ga mustaqil mazmunga ega bo`lgan, san`atning boshqa turlariga tobe bo`lmagan asarlar kiradi; ular ko`rgazmalar, muzey xonalariga va uylarning intereriga qo`yish uchun mo`ljallanadi. Bu tur asarlarda voqelik o`zining butun borlig`i b-n aks ettiriladi hamda inson ruhiyatidagi nozik o`zgarishlar, uning ichki kechinmalari, kayfiyatini ochib berish imkoniyati katta. Dastgoh H. asarlari byust (belgacha bo`lgan portret), tors, haykal (odam gavdasining natural kattalikda ishlangan ko`rinishi), haykalcha (natural kattaligidan kichik bo`lgan haykallar), koloss (haddan ortiq kattalikda ishlangan haykallar, mas., Rodos kolossi), janrli haykal (muayyan muhitda tasvirlangan odam yoki odamlar guruhi) va b. ko`rinishda bo`ladi. Kichik shakllar H.gi o`z xarakteriga ko`ra amaliy bezak san`atiga yaqin turadi. Bunga stol ustiga qo`yiladigan sopol, chinni va b. xom ashyolardan ishlanadigan haykallar kiradi. Eng ko`p tarqalgan turlaridan biri terrakota; medal yasash san`ati va gliptika ham shu turga mansub. H.da ijodkor nursoya o`yinidan foydalanish orqali asarning ta`sir kuchini oshirishga erishadi (nur tushishi b-n haykal jonlanadi, nur yo`nalishining o`zgarishi b-n undagi nursoya tovlanishi ham o`zgaradi, natijada undan tomoshabin oladigan taassurot ham o`zgarib boradi). Bu ayniqsa monumental va bezak H. asarlari uchun qo`l keladi, chunki maydon yoki xiyobonga o`rnatilgan haykalga ertalabki quyosh nurlari bir joziba bersa, kechki kun botish paytidan quyosh nurlari boshqacha bir fayz kiritadi. H.da insonning tashqi ko`rinishi, sokin yoki harakatdagi holatini aks ettirish b-n uning imkoniyati tugamaydi, asarda kechinmalar, hayajon, g`amginlik va b. ham o`z ifodasini topadi. Haykaltarosh mahorati, to`g`ri topilgan harakat, yuzdagi mimik holat asarning ta`sirli bo`lishida muhim o`rin tutadi. H. asarlari uchun tosh, granit, bronza, marmar, yog`och, metall (oltin, kumush, nikel kabi qimmatbaho metallar), sement, gips kabi turli materiallar ishlatiladi. H.da tanlangan xom ashyo uning rangini belgilaydi. Xalq H.dagina haykallarni bo`yash hollari uchraydi. H. asarlari yaratishda yumshoq moddalar (maxsus loy, mum, plastilin va b.), qattiq moddalar (turli nav toshlar, yog`och va b.)dan kesib (yo`nib) yoki o`ymakorlik b-n keraksiz qismlarini olib tashlash yo`li b-n yaratiladi; suyuq holatdan qattiq holatga o`tish xususiyatiga ega bo`lgan moddalar (turli metall, gips, beton va b.)dan qolip yordamida quyib ishlanadi; keramika H. asarlari tayyorlashda maxsus loy navlaridan foydalaniladi, shakl bo`yama naqsh yoki rangli sir b-n qoplanadi va maxsus pechlarda kuydiriladi. H. asari taglikka (postament yoki pedestalga) o`rnatiladi; ba`zan haykaltarosh maqsadini yuzaga chiqarishda bir necha taglikka o`rnatilgan haykallar, releflardan foydalanishi mumkin. H. qadimdan - ibtidoiy jamiyatda insonning mehnat faoliyati va diniy tushunchalarning paydo bo`lishi b-n shakllanib, yasash jarayonida H.ga xos uslub (yo`nish, ishlov berish, yumshoq loydan shakllar yasash) b-n o`z hissiyoti, kechinmalarini tasvirlay boshlagan: Hayvonlarning dumaloq, g`or yoki tosh yuzasiga ishlangan bo`rtma haykallari ibtidoiy kishilar qarashlarining ifodasidir. Bo`rtma tasvirlar yumshoq tosh, suyak va yog`och yuzasiga ishlangan, mehnat va ov qurollarini bezashda hamda tumor sifatida ham foydalanilgan. Oltin va b. qimmatbaho materiallardan bo`rtma tasvirli amaliy san`at buyumlari, loydan haykalchalar yasashda katta muvaffaqiyatlarga erishildi ( mas., Skiflar madaniyati va b.). Quldorlik tuzumi davridan H.da yangi bosqich boshlandi, bu davr uslub rang-barangligi, mavzu va turlarining ko`lami b-n ajralib turadi. Bu jihatdan H.da Qadimgi Sharqning alohida o`rni bor: ilk bor mahobatli haykallar, dastgoh portretlari, jo`shqin, harakatga to`la bo`rtma tasvirlar yaratildi. Shumer va Akkad, Bobil va Ossuriya yodgorliklari, Misrdagi mahobatli haykallar, nafis bo`rtma tasvirlar shu davrning nodir yodgorliklaridir. O`rta Sharq, jumladan, O`zbekiston hududida yaratilgan Xorazm, Sug`d, Baqtriya yodgorliklari, Tuproqqal`a, Varaxsha, Afrosiyob, Xolchayon, Dalvarzintepa, Quvaning mahobatli haykal va bo`rtma tasvirlari, mayda haykalchalar, amaliy san`at buyumlarini bezashda ishlangan turli badiiy shakllar davrning boy madaniyatidan dalolat beradi. Antik davrda voqeband relef, portret o`z rivojining yuqori bosqichiga ko`tarildi, odamning ruhiy holatini ifodalash borasida katta yutuqlarga erishildi. yevropa mamlakatlarida xristian dini H.ni rivojlantiruvchi asosiy kuch bo`ldi: soborlar qoshida H. ustaxonalari tashkil etildi, bu yerda bo`lajak haykaltaroshlar tayyorlandi, ibodatxonalar uchun dumaloq haykal va releflar yaratilib, ular diniy g`oyalarni targ`ib qilishga xizmat qildi. H. roman va gotika uslubida qurilgan binolar kompozitsiyasining ajralas kismiga aylandi. 19-a. oxiri - 20-a. boshidagi H. rivojiga davrning yangi oqimlari ta`sir etdi. Bu jarayonda fransuz haykaltaroshi O.Roden ijodi muhim ahamiyatga ega bo`ldi. Uning ta`sirida nafaqat fransuz, balki ko`pgina zamonaviy yevropalik va b. haykaltaroshlar ijodi shakllandi. 20-a. H. san`ati qarama-qarshi omillarga asoslangan. Bir tomondan realistik san`at yo`nalishi o`z badiiy ko`lamini kengaytirishga, ifoda vositalarining ta`sirchanligini oshirishga intilgan bo`lsa, ikkinchi tomondan avangard san`ati o`z imkoniyatlarini keng namoyon eta bordi. 20-a. badiiy uslublari (kubizm - P.Pikasso, A.Arxipenko, A.Loran; konstruktivizm -

Read 250 times
More in this category: « DUVOZDAH MAQOM HAL »