Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Madaniyat va san`at atamalari (931)

Thursday, 19 December 2019 00:00

XONANDA OVOZI

Written by

XONANDA OVOZI - odamning ovoz a`zolari yordamida musiqali tovushlarni hosil qilish qobiliyati. Musiqa uquvi rivoji natijasida bolalik davridan qaror topadi; odatda, 13 yoshida yetilib, to`liq hajmi (1,5 oktava)ga erishadi. O`g`il bolalar X.o. rastalik davridan keyin bir oktava pasayib yo`g`onlashadi, o`zgaradi, ba`zan xonandalik xususiyatlari ham yo`qoladi. X.o. xususiyatlari uning jarangdorligi, shiradorligi, uzoq sadolanishi va kuchliligiga bog`liq. Odatda, mashq qildirilmagan ovoz va professional X.o. bo`ladi. Har bir X.o. tabiiy xususiyatlarga qarab, opera- konsert, kamer, estrada yoki an`anaviy mumtoz ashulalar ijrochiligiga muvofiqlashtirilib, tarbiyalanishi mumkin. X.o. sadosining ravon, tekis yoki, aksincha, siqilib chiqishi ashulachilik usullariga ham bog`liq. X.o. diapazoni bir nechta registrga ajratiladi. Turli registrdagi tovushlar har xil tembr va yangroqlikka ega. Mas., erkaklar ovozining pastki diapazoni (ko`krak registri) shirali va kuchli yangraydi, baland tovushlar registri esa jarangli va quruqroq sadolanadi. Ayollar ovozi esa pastki tovushlar (ko`krak registri), markaziy (o`rta balandlikdagi) va baland tovushlar registrlariga bo`linadi. Professional X.o. diapazoni 2 oktavaga ega bo`lishi, registrlar o`rtasidagi tovushlar esa tekis sadolanishi kerak. X.o. yo`g`on-ingichkaligiga va shiradorligiga qarab yevropa xonandaligida 6 turga bo`linadi. Ayollar X.o. - soprano, messo-soprano va kontralto, erkaklar X.o. - tenor, bariton va bas. Erkak ovozlaridan nisbatan baland va ochiqroq yangraydiganlari lirik, yo`g`on va quyuqroq eshitiladigan ovozlar dramatik turlarga ajratiladi (mas., lirik tenor). O`zbek milliy xonandaligida tovushlar ko`lami keng, salobatli kuchga ega nor ovoz, barcha pardalarda aniq eshitiladigan jarangdor kuvrak ovoz, shuningdek, tik ovoz, pang ovoz, xasta ishkami ovoz kabi tushunchalar qo`llaniladi. X.o. sadosi, ko`pincha, so`z talaffuz etilishi b-n bog`liq. Ijrosida badiiy matnni tinglovchilarga ravshan qilib yetkazishda, xususan, unli tovushlarni aniq aytish va X.o.ni nutq intonatsiyasi unsurlari b-n uzviy bog`lay olish muhim ahamiyatga ega.

Thursday, 19 December 2019 00:00

XONABAZM

Written by

XONABAZM - o`zbek xalq raqsining turi; bazmning uy ichida o`tkaziluvchi shakli. Kichik davraga mo`ljallangan bo`lib, ko`pincha yakka raqqos yoki raqqosa san`atini namoyish etishga qaratilgan, qo`l, yelka, ko`krak, bel harakatlari, mimika vositalari, nigohlar, jilvalar keng ishlatiladigan raqslar turkumi. X. (ba`zan kichik o`yin) deb ataladi. Ular orasida yalla, lapar va baytlar b-n ijro etiluvchi lirik, xarakterli, kulgili o`yinlar ko`p uchragan. Hukmdorlarning qasrlarida uyushtiriladigan bazmlarda raqslardan tashqari kuy tinglangan, ashula aytilgan, she`rxonlik, badihago`ylik bo`yicha musobaqalar o`tkazilgan, ko`zbog`lovchilar, nayrangbozlar tomosha bergan va h.k. 20-a.da X. raqslaridan ba`zilari qayta ishlanib, sahnaga olib chiqildi. Muhiddin Qoriyoqubov rahbarligidagi etnografik ansamblda tiklanib, ijro etilgan Oyijon, Qorasoch ukam, Olmacha anor, Hiliyla yorim, Chilvir soch kabi lapar-o`yinlar shular jumlasidan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

XONA

Written by

XONA - o`zbek, tojik, uyg`ur mumtoz (maqom va b.) cholg`u kuylarida muntazam o`zgaruvchan va rivojlanib boruvchi tuzilmaning ifodasi. X.lar vositasi b-n kuy shaklan kengayadi va mazmunan boyib boradi. X.lar kuyning o`zgarmasdan takrorlanuvchi bozgo`y tuzilmasiga ulanadi. Kuylarning boshlanishidagi asosiy tuzilmasi sarxona, keyin keladigan bo`lagi miyonxona deb ataladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

XATTOTLIK

Written by

XATTOTLIK (arab. - husnixat yozuvchi), kalligrafiya - yozuv (xat) san`ati, kitob ko`chirish hamda me`moriy inshootlar, badiiy buyumlarning kitobalarini yaratish kasbi. YOzuvning paydo bo`lishi natijasida yuzaga keldi. Ayniqsa, arab yozuvining keng tarqalishi tufayli X.ning rivojlanishi jadallashdi. Sharqda, jumladan, O`rta Osiyoda kitob bosish vujudga kelguniga qadar qo`lyozma kitob tayyorlash, ularning nusxalarini ko`paytirish (matn ko`chirish) b-n xattotlar shug`ullangan. Xattotlar saroylarda, ayrim amaldorlar huzurida guruh bo`lib ishlagan. Jumladan, temuriy shahzoda Boysung`ur Mirzo (1397- 1433) Hirotda tashkil qilgan kutubxonada musavvir, naqqosh va b. ustalar b-n bir qatorda 40 dan ortiq xattotlar qo`lyozma kitoblar tayyorlash, yaroqsiz holga kelganlarini ta`mirlash b-n mashg`ul bo`lgan. X. san`atiga bag`ishlangan ko`plab risolalar 10 xil asosiy xat uslublari (nasx, kufiy, muhaqqaq, nasta`liq, suls, tavqe, ta`liq, devoniy, riqo, riq`iy) mavjudligi haqida darak beradi. O`rta Osiyoda arab yozuvlari tarqalguniga qadar turli yozuv usullari bo`lgan [mas., sug`diy, urxun-enisey (qadimgi turkiy xoqon yozuvlar) va b.]. Qadimgi yozuvlardan bo`lgan kufiy yozuvi ko`pgina me`moriy va b. yodgorlik obidalarining bezagida saqlanib qolgan. Jumladan, O`zbekiston musulmonlari diniy idorasida saqlanayotgan Usmon Qur`oni ham ana shu kufiyda ko`chirilgan. Qur`on ko`chirishda nasx, buyruq va farmonlar yozishda tavqe, maktublar bitishda riqo ishlatilgan. Bulardan tashqari tumor, g`ubor, shajariy, tug`ro va b. yozuv usullari ham bo`lgan. 15-a.dan kitob ko`chirish (fors, eski o`zbek tillari)da nasta`liq xati rasm bo`lgan. X. Markaziy Osiyoda Temuriylar, Shayboniylar va so`nggi sulolalar (ashtarxoniylar, mang`itlar) davrida yuksak darajada taraqqiy etgan. Amir Temur davrida Mavlono Shamsuddin Munshiy, sangtarosh va xattot Oltun juda mashhur bo`lgan. Alisher Navoiyning shaxsiy kutubxonasida 11 ta yirik san`atkorlar (Sultonali Mashhadiy, Abduljamil Kotib, Darvesh Muhammad Toqiy va b.) X.da samarali ijod qilgan. Xattotlar sultoni Sultonali Mashhadiy, Mir Ali Tabriziy va b. nasta`liq xatini san`at darajasiga ko`targan. Bosmaxona paydo bo`lguniga qadar kotib, xattotlar mehnati kitob tayyorlashda muhim o`rin tutgan. 1943 y.da O`zbekiston FA Sharqshunoslik in-ti tashkil topgach, malakali xattotlar (Ibodulla Odilov, Abduqodir Murodov, Abdulla Nosirov, Usmon Karimov va b.) shu yerga to`plandi: ular ko`hna qo`lyozmalarni tiklash, ko`chirish, tavsif varaqalari tuzish b-n shug`ullana boshladilar. 20-a. 80-y.lariga kelib kitobat san`ati bir guruh kishilar tomonidan qayta tiklandi. Bunda Habibulla Solih, Abdulla Mirsoatov, To`xtamurod Zufarov, Alisher Shomuhammedov va b. ning xizmatlari katta. X. hozirgi kunda Toshkent sharqshunoslik instituti, Toshkent islom universiteti, Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutida o`rgatiladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

XATTI

Written by

XATTI-HARAKAT , aktyorning xatti-harakati - sahnada yoki suratga tushirish maydonchasida aktyorda hayotiy his-tuyg`ularni vujudga keltiradigan holatlar.X.-h aktyor ijodining asosi bo`lib, u sezgi va tafakkurga qarama-qarshi o`laroq, aktyor ijodiy faoliyatining moddiylashgan ko`rinishidir. YA`ni, X.-h. aktyor mexnatining mahsuli hisoblanadi. Aniq X.-h. qilinganda aktyorda ichki kechinma o`z-o`zidan tug`iladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

XARAKTER

Written by

XARAKTER - adabiyot va san`at asarlarida xususiy belgilari mukammal tasvirlangan va o`zida fe`l-atvor (xatti-harakat, kechinma, fikriy va nutqiy faoliyat)ning tarixan aniq tipini mujassamlantirgan, shuningdek, muallifning ma`naviy-estetik konsepsiyasini ifodalagan inson obrazi. Badiiy X. umumiy (takrorlanuvchi) va xususiy (takrorlanmaydigan); ob`ektiv (badiiy X.ga proobraz bo`lib xizmat qilgan kishi hayotining ijtimoiy-psixologik asoslari) va sub`ektiv (proobrazning muallif tomonidan idrok va talqin etilgan) belgilarning o`zaro uyushgan hosilasidir. Adabiyot va san`at asarlaridagi X. tushunchasi falsafa, sotsiologiya va psixologiyadagi ayni tushunchadan inson obrazining konsepsiyaviyligi b-n ajralib turadi. Adabiyot va san`at asarlarida qahramon shaxsining tashqi va ichki mohiyati uning X.ini belgilaydi hamda bu qahramon X.i muallifning va b. personajlarning u haqdagi tavsifnomalari, shuningdek, syujet rivojidagi o`rni va roli b-n inkishof etiladi. Mas., Abdulla Qodiriyning O`tgan kunlar romanidagi Otabek X. i, bir tomondan, yozuvchi b-n birga marg`ilonlik birodarlarning tavsifnomalari, baholari, munosabatlari, ikkinchi tomondan, mazkur qahramonning asar syujetida, voqealar rivojida o`ynagan roli orqali aniq qirralar kasb etadi. Shu fikr romandagi boshqa yetakchi qahramonlar X.iga ham oiddir. Adabiyot va san`at asarlarida tasvirlangan qahramonlar har doim ham X. darajasiga ko`tarila bermaydi. X., obrazdan farqli o`laroq, yozuvchidan katta mahoratni, qahramonning muayyan tarixiy-ijtimoiy va madaniy-ma`rifiy sharoitdagi o`ziga xos o`rni va xususiy belgilarini teran ochishni taqozo etadi. Shu ma`noda epik janrlar yozuvchiga qahramon X.ini yorqin yaratish imkonini beradi. Har bir milliy adabiyotning boyligi qahramonlar X.ining rang-barangligi b-n ham belgilanadi. Agar Abdulla Qodiriy o`zbek adabiyotiga Otabek va Kumush, YUsufbek hoji va O`zbek oyim singari o`z siymosida o`zbek xalqi tarixining muayyan tarixiy davrini va shu xalqning muayyan qatlamini ifodalagan X.larni olib kirgan bo`lsa, Oybek Navoiy, Husayn Boyqaro, Nizomulmulk, Majididdin singari tarixiy, Sultonmurod, Zayniddin, To`g`onbek singari to`qima qahramonlar X.ini kashf etdi (Navoiy). Badiiy kashfiyot darajasiga ko`tarilgan X., ijobiy yoki salbiy mohiyatga ega bo`lishidan qat`i nazar, har bir adabiyotning badiiy boyligini tashkil etib, o`zi mansub bo`lgan xalqning milliy X.ini, milliy o`ziga xosligini badiiy mujassamlantirgani b-n ahamiyatlidir.

Thursday, 19 December 2019 00:00

XALQ ChOLG`ULARI ORKESTRI

Written by

XALQ ChOLG`ULARI ORKESTRI - orkestr turi; ko`p ovozli musiqa asarlarini ijro etish uchun moslashtirib qayta ishlangan milliy sozlardan iborat. Bir turdagi (mas., faqat torli-chertma) cholg`ulardan va turli (mas., torli, puflama va urma) cholg`ular guruhlaridan tashkil topishi mumkin. Turli xalqlarda keng tarqalgan milliy cholg`u ansambllar tarkibida oiladosh cholg`ular (mas., dutorning prima, alt, bas, kontrabas turlaridan iborat) guruhlarining mavjudligi, garmoniya va polifoniya uslubidagi asarlarning muayyan kuy yo`llarini ijro etish imkoniyatlari b- n ajralib turadi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

XALQ OG`ZAKI POETIK IJODI

Written by

XALQ OG`ZAKI POETIK IJODI - q. Xalq ijodi.