Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Madaniyat va san`at atamalari (931)

Thursday, 19 December 2019 00:00

G`AZAL

Written by

G`AZAL (arab. - ayolni sevish, unga oshiqona munosabatda bo`lish) - 1) Sharq adabiyotida eng keng tarqalgan lirik janr. G`. atamasi dastlab 6 - 7-a.larda arab she`riyatida paydo bo`lgan. So`ng O`rta Osiyo va Sharq xalqlari adabiyotlariga o`tib, 13- 14-a.larda to`la shakllangan. Hajmi 3 baytdan 19 baytgacha qilib belgilangan. Lekin 21, hatto 27 baytli G`. namunasi ham uchraydi. Aa, ba, va, ga, da va h.k. tarzda qofiyalanadi, boshdan-oxir bir xil vaznda yoziladi. Ilk bayti matla` yoki mabda`, oxirgisi maqta` deb ataladi. Agar ikkinchi baytning misralari ham o`zaro qofiyalansa, zebi matla` yoki husni matla` deyiladi. G`.ning paydo bo`lishi va rivojlanishi musiqa san`ati b-n chambarchas bog`liq. Dastlab G`.ga taxallus qo`yilmagan, bu keyinchalik an`anaga aylangan. G`. dastlab ishqiy mavzuda yozilgan bo`lsa-da, keyinchalik uning mavzu doirasi kengayib bordi hamda ijtimoiy-siyosiy, falsafiy-axloqiy, mav`iza (pand-nasihat) va hajviy G`.lar yuzaga keldi. G`. tuzilishiga ko`ra 4 mustaqil turga ajraladi: mustaqil baytlardan tuzilgan (parokanda) G`.; yakpora G`.; voqeaband G`.; musalsal G`. Ma`no jihatidan esa orifona, oshiqona va rindona G`.larga bo`linadi. 15-a.dan G`. o`zbek she`riyatida asosiy va yetakchi janrga aylandi. Alisher Navoiy o`zbek tilida 2600 dan ortiq G`. yaratib, bu janrning g`oyaviy-tematik doirasini kengaytirdi, G`.ni hayotga yaqinlashtirdi, G`.da realistik tamoyillarni kuchaytirdi. Keyinchalik o`zbek she`riyatida Hamza, Cho`lpon, Xurshid, G`afur G`ulom, Sobir Abdulla, Habibiy, Charxiy, Chustiy, Xolis, Vosit Sa`dulla, Jumaniyoz Jabborov, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Jamol Kamol va b. G`.ni yangicha sharoitda davom ettirdilar va uning mavzu doirasini boyitdilar, shu b-n birga, an`anaviy ishqu oshiqlik mavzuida ham ko`plab badiiy barkamol G`.lar yaratdilar; 2) musulmon Sharq madaniyatidan keng o`rin olgan mumtoz musiqa janri. Dastlab (mas., Abdulqodir Marog`iy ko`rsatishicha, 14- 15-a.larda) navbat deb ataluvchi murakkab shakldagi janrning ikkinchi qismi sifatida, asosan, fors tilidagi she`rlar b-n ijro etilib, 2 sarxona va bozgo`ydan iborat bo`lgan. So`ngra Navoiy, Kavkabiy, Noiniy, Chishtiy va b.ning asarlarida G`. O`rta Sharq xalqlarida eng sevimli musiqa janrlaridan biri sifatida ta`riflangan. Hozirda, asosan, lirik- falsafiy (jumladan, tasavvufiy) mazmundagi g`azal namunalari, yakkaxon xonanda va cholg`u ansambli tomonidan ijro etiladigan, yirik shakldagi musiqa janri sifatida Pokiston, Shimoliy Hindiston, Bangladesh, Eron, Afg`oniston va ayrim arab mamlakatlarida tarqalgan. Kuylar diapazoni kengligi, ohang va ritmik rivojining murakkabligi b-n ajralib turadi. G`. raga singari kichik cholg`u-vokal muqaddimasi b-n boshlanadi, unda xonanda yuqori pardalarda ijro etiladigan aylanma tuzilmalar, glissando (sirg`anuvchi ohanglar) va b. uslublardan foydalanib, asarning asosiy tovushqatori, shuningdek, badiiy o`ziga xosligini namoyon etadi. Cholg`u ansambli tarkibida sitor, sarangi, bansuri nay, tanpura, fisgarmoniya va tabla (yoki faqat sisgarmoniya va tabla) cholg`ulari qo`llanadi. 20-a.da G`.ning zamonaviy shakllari rivoj topib, ular konsert dasturlari, kino musiqasida keng ijro etilmoqda.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QO`G`IRChOQ TEATRI

Written by

QO`G`IRChOQ TEATRI - teatr san`ati turi. Chodir ichida yoki parda ortida yashiringan aktyor-qo`g`irchoqbozlar tomonidan harakatga keltirib ko`rsatiladigan qo`g`irchoqlar tomoshasi. Qo`g`irchoqlarning turi (to`la, yassi, shartli yoki natural), boshqarish tizimi (ip b-n boshqariladigan, qo`lga kiyiladigan, soyasi tushiriladigan, simli va mexanik) va katta-kichikligi (bir necha santimetrdan tortib odam bo`yidan ham yuqori qo`g`irchoqlar) b-n bog`liq holda xilma-xil shakllari yuzaga kelgan. Milliy an`analar, shart-sharoit, dramaturgik va sahnaviy maqsadlar ham Q.t. tomoshalarining shakli va mazmuniga ta`sir ko`rsatadi. Inson xarakteri, jamiyat hayotini yorqin va umumlashma tarzda aks ettirish, majoz, sahnaviy bo`rttirma Q.t.da satirik hamda qahramonlik yo`nalishlar qaror topishini ta`minlagan. Q.t. tabiatni ilohiylashtirish kabi marosimlarga borib taqaladi. Ge- rodot, Ksenofont, Aristotel, Goratsiy, Avreliy va b.ning ma`lumotlari bo`yicha 5- 6-a.lardayoq Q.t. paydo bo`lgan. Sharqda Q.t.ning barcha shakllari mavjud bo`lgan, biroq shundan soya teatri keng tarqalgan. O`zbekistonda Q.t. o`tmishda taraqkiy etgan bo`lib, uning chodir xayol, chodir jamol, fonus xayol turlari faoliyat ko`rsatib kelgan. Mustamlaka va sovet davrida ham xalq qo`g`irchoqbozlarining 40 ga yaqin to`dasi (har to`dada qo`g`irchoqboz, korfarmon, 2- 3 sozanda bo`lgan) ish olib borgan. YAngi shakldagi Q.t. havaskorligi 20-a.ning boshlaridan boshlangan. 1939 y. Toshkentda Respublika qo`g`irchoq teatri, 1968 y. Andijonda Lola teatri tashkil topdi. O`zbekistonda 10 ta davlat tasarrufidagi va ko`plab havaskor qo`g`irchoq teatrlari faoliyat ko`rsatadi (2005).

Thursday, 19 December 2019 00:00

QO`ShChINOR

Written by

QO`ShChINOR - 1) maqom uslubida yaratilgan yirik shakldagi Buxoro ashulalaridan; 2) ikki turli yo`llardagi cholg`u kuylar nomi. Q.-1 Jazoir kuyi asosida, Q.-2 ozarbayjon xalq kuylari negizida yaratilgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QO`ShNAY

Written by

QO`ShNAY - o`zbek, tojik va b. Sharq xalqlarida tarqalgan puflama tilchali musiqa cholg`usi. Bir-biriga o`zaro bog`langan ikkita bir xil g`arov qamishdan ishlanadi. Naychalarning uzunligi 250- 300 mm, diametri 14- 16 mm atrofida bo`ladi. Puflash uchun uchining to`siq qismida tilcha ochiladi. Tilchalarning tebranayotgan qismlarini qisqartirish va uzaytirish uchun ipdan halqasi va uning pastida 7- 8 barmoq teshikchasi mavjud. Diapazoni 1,5- 2 oktavaga yetadi. Kuchli, yoqimli tovushga ega. Hozirda an`anaviy cholg`u ijrochiligida asosan Farg`ona - Toshkent va Xorazm vohalarida, shuningdek, xalq cholg`ulari orkestri tarkibida qo`llaniladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QO`ShIQ

Written by

QO`ShIQ - keng ma`noda she`riy-musiqiy janr; vokal musiqannng eng ommalashgan, ko`proq band shakliga asoslangan turi, shuningdek, kuylashga mo`ljallab to`qilgan she`riy asarlarning umumiy ifodasi. Xalq ijodiga mansub, bastakor va kompozitorlar yaratgan, ommabop musiqa yo`nalishidagi Q.lar farqlanadi. Kelib chiqishi, janri va mazmuniga qarab marosim qo`shiqlari, ommaviy qo`shiq, shahar, dehqon, bolalar, maishiy, harbiy, lirik, raqs va boshqa Q.lar ajratiladi. Q. kuyi diapazoni ixchamligi, musiqa rivoji band (yoki band- naqarot) shakliga asoslanganligi, ohanglar tizimida so`z va kuy intonatsiyayaari mushtarakligi, she`riy matndagi g`oyaviy-emotsional mazmun rivojining umumiy tarzda (badiiy yakuni sifatida) ifodalanishi b-n ajralib turadi. Q.ning yana o`ziga xos tomoni - she`riy matn va kuy shakllarining o`zaro mutanosibligi, bir xil hajmdagi tuzilmalar (she`rda - band, kuyda - davr)ga asoslanganligidan iborat. Q.ning she`riy matnlari aniq kompozitsiyasi, har bir bandida muayyan tugal fikr ifodalanganligi b-n ajralib turadi. Sharqda xalq Q.lari o`ziga xos milliy xususiyatlarga ega bo`lib, O`rta Osiyoda ir (jir), terma, o`lan, lapar, yalla kabi nomlar b-n ataladi. Bular negizida bastakorlar ijodi, 20-a.da zamonaviy Q. shakllari rivoj topgan. Tor ma`noda Q. - o`zbek xalq ijodidagi janr; qo`sh qofiya b-n boshlanuvchi, asosan, 7-8 hijoli barmoq vaznidagi to`rtliklar b-n kuylanadigan, band shaklli aytim turi. Birinchi she`r to`rtligi qofiyalari aaaa, aava, aavv yoki aavs nisbatida bo`lishi mumkin. O`zbek Q.larida birinchi bandi odatda 4 she`riy misra va ularni kuylashga asos bo`lgan nisbiy tugal ohang tuzilmalari uyg`unligidan tashkil topadi. Kuy tuzilmalari soni 2- 4 bo`lib, ularning o`zaro nisbatlari esa asosiy jumlani takrorlash, o`zgartirish yoki ma`lum darajada rivojlangan yangi jumla b-n yakunlash kabi vositalardan iborat. O`zbek Q.lari, ashuladan farqli o`laroq, kichik ovoz doirasida (asosan, kvinta - seksta diapazonida) bo`lib, ba`zan doira jo`rligida ijro etiladi. Kuychan ohangli Q.lar, asosan, lirik mavzudagi namunalarda uchraydi. Boshqa Q.larda kuychanlik xususiyatiga ega cho`zimli ohanglar uchrasa-da, ular ko`proq Q.ning yakunlanishi arafasida namoyon bo`ladi. K.larda maxsus (alohida) naqarotlar deyarli qo`llanmasa-da, ba`zan kichik naqarot vazifasini kasb etuvchi takror so`zlar kelishi, shuningdek, jon, yor, dod-ey kabi undov-undalma iboralar ishlatilishi kuzatiladi. 20-a. o`zbek bastakorlari va, ayniqsa, kompozitorlari ijodiga mansub Q.lar janr nuqtai nazaridan o`zida boshqa janrlar (lapar, yalla, ashula, terma) xususiyatlarini mujassam qilib, ma`lum o`zgarishlarga yuz tutgan. Jumladan, ularda band-naqarot tuzilmalari, jo`rnavoz cholg`ular, raqs unsurlarini ham ko`rish mumkin.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QO`Sh

Written by

QO`Sh, muqobila (qarama-qarshi, o`zaro monand) - mahalliy me`morlik tarixida majmua yaratish uslubi; 14-a.dan O`rta Osiyoda keng qo`llaniladi. Q. uslubida bunyod etiladigan majmuada 2 bino bosh tarzlari b-n bir-biriga ro`baro` quriladi: Ko`hna Urganchdagi Najmiddin Kubro va Sulton Ali maqbaralari; Samarqand Registondagi Ulug`bek va Sherdor madrasalari va b. Q. uslubida majmualar tuzish O`rta Osiyo me`morligi (shaharsozligi)da katta badiiy mujassamot ahamiyatiga ega bo`lgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QO`NG`IROQ

Written by

QO`NG`IROQ - 1) qadimgi musiqa cholg`usi, urma idiofon. Darak berish, shuningdek, yovuz ruhlar, balo-ofatlarni haydash maqsadida ko`pgina xalqlarda (jumladan, O`rta Osiyoda ham) qo`llangan. Temirdan, ichi bo`sh, tagi kesilgan nok shaklida yasaladi. Uzoqdan eshitiladigan tovushi ichida osilgan tilchasining asosiy tanasiga urish natijasida hosil bo`ladi. yevropada 4- 6-a.lardan katta Q.larni yasash yo`lga qo`yilgan. Q.lar xristianlik, buddizm va b. diniy marosimlar jarayonida qo`llanadi; 2) qo`ng`iroqlar - simfonik orkestr tarkibidagi urma musiqa cholg`usi. 2 m balandlikdagi romga osilgan, turli uzunlikdagi 12- 18 temir (jez, po`lat va b.) trubkadan iborat. Ularni maxsus bolg`achalar b-n urib, oddiy Q.dan farqli o`laroq muayyan balandlikka ega, xromatik tarzda sozlangan tovushlar (diapazoni 1- 1,5 oktava) chiqariladi; 3) qo`ng`iroqchalar - simfonik musiqa, opera va baletlarda qo`llanilgan musiqa cholg`usi. Quti ichida joylashgan 25- 32 turli uzunlikdagi metall plastinkadan iborat. Diapazoni 2- 2,5 oktava, xromatik tovushqatorga ega.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QUBBA

Written by

QUBBA - yarim shar shaklidagi ichi bo`sh qism: 1) me`morlikda tom turi; gumbaz ustiga ishlangan g`o`lasimon bezak ham Q. deb ataladi; 2) amaliy san`atda naqsh bo`lagi, bezak. Gilamchilik, kashtachilik, kandakorlik, zargarlik, zardo`zlik va b.da keng tarqalgan. Mac., qumg`on, oftoba kabi idishlarning qopqog`i ichi bo`sh qilib qavartirib Q. hosil qilib yasaladi; shuningdek, idishlar qorniga Q. yopishtirib jozibador bezatiladi va h.k.