Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Madaniyat va san`at atamalari (931)

Thursday, 19 December 2019 00:00

QOChIRIM

Written by

QOChIRIM - o`zbek an`anaviy musiqasida oddiy va murakkab musiqa bezaklari (bidratma, sayqal va b.)ning umumiy ifodasi. Q.lar kuyga jilo beruvchi qisqa tovush (ohang)lardan tashkil topadi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QOFIYA

Written by

QOFIYA (arab. - ergashish, izidan borish) - she`riy misralarning muayyan o`rnida ohangdosh so`z yoki so`z birikmalarining izchil takrorlanib kelishi. Q. she`rning mazmuni, janri, shakli va kompozitsiyasida muhim o`rin egallaydi. Q. hosil qiluvchi so`zlarning ohangdoshligi o`zak b-n o`zak yoki qo`shimcha b-n qo`shimcha o`rtasidagi uyg`unlik tufayli yuzaga keladi. Q. she`r ritmi va musiqiyligini ta`minlaydi. U ritmiklik va ohangdoshlikdan tashqari, yana bir nechta vazifani bajaradi. Ana shu vazifalardan biri Q.ning she`r g`oyaviy mazmuni b-n bog`liqligidir. Shu bois u she`r mazmunini go`zal va ta`sirchan ifodalashga xizmat qiladi. Q.da odatda she`r g`oyasini tashuvchi so`zlarni misraning she`rxon diqqatini o`ziga tortadigan o`rniga (ko`pincha oxiriga) joylashtirish taqozo etiladi. Shu b-n birga Q. badiiy takt vazifasini ham bajaradi. Badiiy takt esa she`r g`oyasining ta`sirchan va jozibali ifodalanishiga ko`mak beradi. Q.ning yana bir vazifasi she`r qurilishida kompozitsion uyushtiruvchilikdan iborat, chunki u misralarni uyg`unlik, ohangdorlik b-n bir-biriga ulaydi, bog`laydi, bayt yoki band kabi she`riy birliklarni tashkil etadi. Q.ning vazifalaridan yana biri shundaki, u she`r intonatsiyasini (ohangdorligini) yuzaga keltiradi. She`rning poetik mazmuni, undagi so`zlar ohangdorligi, ritmi, vazni, band tuzilishi b-n uzviy bog`liqlikda o`zining intonatsion vazifasini bajaradi. Q. ritmik vazifa ham bajaradi. Bunday Q.lar she`rda radif bo`lmagan hollarda misralar so`ngi (chegarasi)ni ta`kidlab, izchil ritmik qatorlarni tashkil etishda yetakchi vazifani ado etadi. Turkiy xalqlar og`zaki ijodida Q.ning oddiy so`z takroridan tortib mukammal mustaqil turlarigacha bo`lgan shakllari uchraydi. Umuman, o`zbek og`zaki va yozma adabiyotida Q.ning vujudga kelishida saj muhim o`rin tutadi. Bunga turkiy xalqlarning ko`plab og`zaki ijod turlarida, Urxun-Enisey yodnomalarida, 11-a.da Mahmud Koshg`ariy tomonidan yaratilgan Devonu lug`otit turk asarida uchrovchi she`riy parchalardagi Q.lar misol bo`la oladi. Arablar istilosidan keyin turkiy xalqlar she`riyatiga ham aruz she`riy tizimi kirib keladi. 9- 10-a.larda esa arab, fors va b. xalqlar she`riyatida mumtoz Q. nazariyasi yaratiladi. Bu nazariya monorim (fransuzcha monorime - yagona qofiya) Q. yoki tovushlar uyg`unligiga asoslanadi. Ushbu nazariyaga ko`ra, Q. yagona tovush (harf)takroriga asoslanadi va bu harf raviy (arab. - qofiyadagi undosh tovush) deb ataladi. Raviy so`z o`zagi, yasama so`zlarda negiz oxiridagi undosh, cho`ziq unli, ba`zan esa qisqa unlilarning aynan takrorlanishi tufayli yuzaga keladi. Mas., gul-bulbul so`zlaridagi l, tortar-ortar so`zlaridagi oxirgi r, vafo-jafo so`zlaridagi o, bahona-zamona so`zlaridagi oxirgi a tovush-harflari raviy hisoblanadi. Mazkur nazariya talablariga ko`ra, raviysiz Q. vujudga kelmaydi. Mumtoz Q. nazariyasida Q.lanuvchi so`zlar tarkibiga qarab raviydan oldin va raviydan keyin 4 tadan Q. unsuri ishtirok etishi mumkin. Raviy- dan oldin keluvchi unsurlar: qayd - raviydan oldin kelgan harakatsiz undosh tovush (baland-qand so`zlaridagi n tovushi); ridf - undosh raviydan oddin kelgan cho`ziq unli (shahar-sahar so`zlarida r raviydan oldingi a unlisi); ta`sis - raviydan oldin kelgan bir harakatli undoshdan ilgari keluvchi cho`ziq unli (homil-qotil so`zlaridagi o tovushi); daxil - raviy b-n ta`sis orasida keluvchi harakatli undosh (zoyil-qoyil so`zlaridagi y undoshi). Raviydan keyin keluvchi Q. unsurlari ham 4 ta: vasl - raviyga vositali yoki vositasiz tirkalgan tovushlar (ulfatim-suhbatim so`zlaridagi m undoshi va bulog`i-qulog`i so`zlaridagi i unlisi); xuruj - vasldan so`ng takrorlanuvchi harakatsiz undosh yoki cho`ziq unli; mazid - xurujdan keyin keluvchi undosh yoki cho`ziq unli; noipa - maziddan so`ng kelgan undosh va cho`ziq unlilar. 20-a. boshlaridan o`zbek she`riyatida barmoq tizimi yetakchilik qila boshladi. Natijada Q. tarkibini nozik hamda asosli tahlil kilishga imkon beruvchi mumtoz Q. nazariyasiga murojaat etish asta-sekin kamaydi. Bu holat Q. haqida yangi - polirifma nazariyasini keltirib chiqardi. Ushbu nazariyaga ko`ra, Q. tirgak tovushga asoslanadi. Tirgak tovush esa raviy singari injiq emas. Q.lanuvchi so`zlar tarkibidagi talaffuz usuli va o`rni jihatdan bir-biriga yaqin barcha tovushlar tirgak tovush bo`la oladi. Polirifma nazariyasiga ko`ra, Q.ning to`liq (to`q), noto`liq (och), sodda, murakkab, ochiq, yopiq, taxminiy kabi shakllari mavjud. Q.lanuvchi so`zlarning uyg`unligi, miqdori, mazmuni, o`rni va fonetik tarkibiga qarab, Q.ning zulqofiyatayn (qo`sh Q.lilik), tarse`li (baytning har 2 misrasidagi barcha so`zlarning o`zaro ohangdosh, vazndosh bo`lib kelishi), tasviriy, kinoyaviy, kontrast, metaforik, tajnisli kabi turlari farqlanadi va ularning har biri o`zbek she`riyatida ham muhim evfonik, semantik vazifa bajaradi. She`riy misraning boshlanishi yoki o`rtasida, oxirida kelishiga qarab esa Q.ning anaforik, ichki va epiforik turlari farqlanadi. Umuman, Q. odatda she`riy misralar oxirida kelib, ularni ohangdoshlik, uyg`unlik va mazmuniy yaxlitlik asosida birlashtiradi. Bugungi kunda o`zbek she`riyatida sarbast tizimining ham ko`proq mavqe egallab borayotganligi bu xildagi poetik asarlarda Q.ning tutgan o`rni, tabiati va g`oyaviy-badiiy vazifalarini alohida o`rganishni taqozo etmoqda.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QOR XAT

Written by

QOR XAT - birinchi qor yoqqan kuni o`ziga yaqin kishilarga yozilgan maktub. Qadimdan Q.x. yozish an`ana bo`lgan. Q.x.ning sharti shundan iboratki, qor yoqqanini 1-bo`lib ko`rgan odam o`ziga yaqin, ko`ngli tortgan kishiga maktub yozib, o`ziga sezdirmasdan qo`liga berishi (yoki cho`ntagiga solib qo`yishi) va qochishi kerak. Maktubni bilmay qabul qilgan kishi xat muallifini quvib yetib, uning qo`liga tutqaza olmasa, u xatda yozilgan shartni bajarishi kerak bo`ladi. Agar xat darhol egasiga qaytarilsa, unda xat muallifining o`zi maktubdagi shartlarni bajaradi. 1-qor yoqqanidan foydalanib, yigitlar qizlarga, oshiqlar o`z mahbubasiga xat yozishga intilishadi. Q.x. suyunchi uslubida yoziladi. Muallifning o`zi xat yozayotgan kishini 1-qor b-n tabriklaydi, unga sog`lik, baxt va ishlariga muvaffaqiyatlar tilaydi. So`ng o`zining istak, shartini bayon qiladi. Q.x. yozishdan maqsad raqibni ziyofatga tushirishdir. Shu sababli, Q.x.da ziyofat qachon, qaerda, necha kishiga berilishi lozimligi albatta yoziladi. Ba`zi hollarda Q.x.da ziyofat emas, balki sovg`a olib berish ham so`raladi. Xalq og`zaki ijodi va adabiy- badiiy asarlarda Birinchi qor va Qor xatga oid ko`plab namunalar mavjud.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QONUN

Written by

QONUN - changga o`xshash qadimiy musiqa cholg`usi. U barmoqlar bilan tirnab chalinadi. 17-asrda Darvishali Changiy yozib qoldirgan “Risolai musiqiy”da Q.ning qadimiy cholg`u asboblaridan ekanligi qayd qilinadi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QOMUZ

Written by

QOMUZ, qobuz - tirnama xalq musiqa cholg`usi; tanbur shaklida bo`lib, uzunligi 850 mm. ga yaqin. Q.da uchta tor bo`lib, bulardan birinchi va uchinchi tor - unison, o`rtadagi ikkinchi tor esa kvarta yoki kvinta yuqori sozlanadi. Q. yolg`iz chalinadi, ashulaga ham jo`r bo`ladi. Q.ning orkestrga qo`shilgan katta-kichik turlari bor.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QOBIZ

Written by

QOBIZ, qovuz - torli kamoncha bilan chalinadigan qozoq xalq musiqa cholg`usi; o`yilib ishlangan kosa, bo`g`iz va dastasi bir butun yog`ochdan yasaladi; kosaning pastki qismiga tuya terisi qoplanadi; ot dumidan o`ralgan ikkita tor taqiladi. Bu torlar kvarta (ba`zan kvinta) oralig`ida sozlanadi. Q. dastasi va kosasi egib yasalgani uchun chalish vaqtida barmoqlar bilan torlar bosilganida dastaga tegmaydi. Natijada Q. da do`ng`illagan tovush chiqadi; ovoz hajmi ikki oktavaga yaqin. Umumiy uzunligi 700 mm. Qurmong`ozi nomidagi qozoq xalq cholg`u asboblari orkestri tarkibini mukammallashtirish maqsadida Q.ning prima, alt, bas va kontrabas turlari ishlab chiqilgan. Qayta ishlangan Q. torlari uch va to`rttaga qadar ko`paytirilgan. Q. yakka holda, ansamblda va orkestrda chalinadi. O`zbekistonning ayrim viloyatlarida ham uchraydigan turi qo`biz deb ataladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QISSAXONLIK

Written by

QISSAXONLIK - afsona, rivoyat, xalq dostonlari va qissalar aytish va eshitish an`anasi. O`tmishda Q. uchun maxsus kecha va yig`inlar uyushtirilgan. Ularda xalq dostonlarining qayta ishlangan variantlari (Hikoyati Go`ro`g`li sulton, YUsufbek bilan Ahmadbek), mumtoz adabiyot namunalari asosida tuzilgan hikoyalar (Bahrom va Gulandom, Layli va Majnun, Farhod va Shirin), tarjimalar (Rustami doston, Qissai Jamshid, Vomiq bilan Uzro) o`qilgan. Q. repertuarida Zarqum, Muhammad Hanafiya, Sayd Battol G`ozi, Bobo Ravshan kabi diniy asarlar ham bo`lgan. Qissa tuzish va Q. 13- 14-a.lardan shakllana boshlagan, 16- 17-a.larda jadal rivojlangan, 19-a.ning 2-yarmida favqulodda avj olgan. Bu jarayon, dastlab Qozonda, keyinchalik Orenburg, Toshkent, Xiva, Kogon va b. shaharlarda qissalarning ko`plab nashr etilishi b-n ham bog`liq bo`lgan. Q., asosan, shahar, shaharga yaqin yirik qishloq va tuman markazlarida keng rivojlangan bo`lib, 20-a.ning 30-ylarigacha davom etgan. Q. omma orasida ma`rifat tarqatish vositalaridan biri, adabiyot va san`at ixlosmandlarining yig`inlari sifatida o`tmishda muhim ahamiyat kasb etgan. Hozir radio, televidenie, matbuot, teatr, kino va b. madaniy-ma`rifiy vositalarning rivoji, keng tarqalganligi bois Q. an`anasi ijtimoiy va maishiy hayotdan batamom chiqib ketgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QISSAXON

Written by

QISSAXON - afsona, rivoyat va dostonlarni ifodali qilib aytish yoki badiiy o`qish mahoratiga ega bo`lgan professional ijrochi. Q.lar turli yig`inlarda yoki maxsus uyushtirilgan qissaxonlik kechalarida xalq dostonlarini, qiziqarli tarjima hikoyalarni, mumtoz adabiyot namunalarining folklorlashtirilgan variantlari va har xil jangnomalarni yoddan yoki matn asosida o`ziga xos ohangda o`qiganlar. Q. repertuari janr va g`oyaviy-tematik jihatdan rang-barang bo`lgan.