Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Madaniyat va san`at atamalari (931)

Thursday, 19 December 2019 00:00

QALAMTASVIR

Written by

QALAMTASVIR - chiziqlar asosida grafika vositalari (qalam, pero, tush va b.) yordamida yaratiladigan tasvir, chizgi (q. Rasm). Tasviriy san`at, amaliy san`at va me`morlikda muhim o`rin tutadi: asarning asosi tekis yuza (qog`oz)da uning tasviri (tarhi)ni qalamda ishlash b-n boshlanadi. Q.da sof chiziqli va tonal rasmlar hamda har ikkisi biri-biri b-n qo`shilib borliqni real aks ettiradi. Q.da bo`lajak asarning tuzilishi, buyum va obrazlarni fazoda joylashishi, ko`rinish chegara chiziqlari, o`lcham va nisbatlari belgilab olinadi. Q. (chiziqli rasmlar va chiziqlar qorishmasidan hosil bo`ladigan tonal rasmlar, nursoyali hajmga ega bo`lgan tasvirlar) ishlashda qalamning nursiz va to`q qora tuslari hamda ular orasidagi tuslanishlardan unumli foydalanish orqali kerakli samaralarga erishiladi. Natura b- n tasvir o`rtasida to`la o`xshashlikka erishish uchun tasviriy san`atning ifoda vositalari (kompozitsiya, perspektiva, nursoya, proporsiya va b.)dan foydalaniladi. Asliga qarab tasvir ishlashda bilim va ko`nikma hosil bo`ladi. Q. mustaqil dastgoh san`ati (portret, manzara, natyurmort va b.) hamda qo`shimcha (yirik rangtasvir, haykaltaroshlik va b .da yordamchi) manba vazifasini o`taydi. Tonal rasmlarda chizilgan buyumlarning tuzilishi, fazodagi o`rni, yuzasining fakturasi, kuzatuvchiga, nisbatan yaqin yoki uzoqligini ham ko`rsatish mumkin.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QALAMI

Written by

QALAMI - sopol buyumlarga qalam yordamida chizib bezak yaratish usuli hamda shu usulda ishlangan bezak, naqsh.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QALAMDON

Written by

QALAMDON - badiiy buyum; ichiga qalam va b. asboblar solib qo`yiladigan quticha. Amaliy bezak san`atida kandakori, o`ymakori, naqqoshlik b-n ziynatlanadi. Ayniqsa, lokli miniatyura usulida bezatilgan Q.lar badiiy qimmatga ega.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QAYROQ

Written by

QAYROQ - O`rta Osiyo xalqlari orasida tarqalgan urma cholg`u asbobi. YApaloq, tekis qilib silliqlangan to`rtta qayroq toshdan iborat; ular har bir qo`lga bir juftdan ushlanib, silkitib yoki titratib chalinadi. Odatda Q.ni raqsga tushuvchining o`zi chaladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QADRIYATLAR

Written by

QADRIYATLAR - borliq, jamiyat, narsalar, voqealar, hodisalar, inson hayoti, moddiy va ma`naviy boyliklarning ahamiyatini ko`rsatish uchun qo`llaniladigan tushuncha. Q. b-n bog`liq masalalar hayotning eng asosiy mavzulari bo`lib hisoblanadi. Q. ni G`arbda aksiologiya fani o`rganadi. U keng tarqalgan falsafiy fanlardan biridir. Hozirgi davrda Q. to`g`risida mamlakatimizda falsafa, madaniyatshunoslik, siyosatshunoslik, psixologiya, tarix fanlari turli tadqiqotlar olib bormoqdalar. Sobiq ittifoqda qadriyat mavzusi 60-yillargacha tadqiq etilmas edi. Hozirgi O`zbekistonda bu masalaga diqqat-e`tibor kengaydi. Negaki, Q. mustaqillikni mustahkamlaydigan ma`naviy omildir. Ko`pchilik kishilar qadrlanadigan narsalar, hodisalar, masalan, qimmatbaho buyumlarni qadriyat deyishadi. Aslida esa ana shularning ijtimoiy ahamiyati Q. ning haqiqiy bahosini aniqlaydi. Biror narsa, voqea yoki hodisaning qadri uning moddiy-iqtisodiy bahosidan katta farq qilishi mumkin. Mas., ming yil ilgarigi buyumni hozir ishlatish mumkin emas. Uning iqtisodiy qiymati kam, ammo, meros sifatidagi qadri ancha salmoqli bo`lishi mumkin. Q. tarixiy va zamonaviy bo`lishi mumkin. Q. ning xilma-xil shakllari bor: moddiy, ma`naviy, umumbashariy, mintaqaviy, umuminsoniy; jamiyat hayotining sohalari bo`yicha iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy Q.; ijtimoiy ong shakllariga mos keladigan axloqiy, diniy, huquqiy, ilmiy; hayotning ijtimoiy tuzilishiga mos keladigan, milliy, sinfiy, partiyaviy Q. va boshqalar. Q. dunyoni bilishning maqsadi, bilimlarimizning haqiqatga mos kelish darajasini aniqlash mezoni yoki biror ideal tarzida ham namoyon bo`ladi. Q. ning asosiy funksiyasi ham ana shular bilan bog`liq. O`zbekiston mustaqillikka erishgandan so`ng Q.ga e`tibor kuchaydi, mamlakatimizda umuminsoniy Q. ning ustuvorligi e`tirof qilindi, milliy Q. hamda shaxs manfaatlarini umuminsoniy talablarga moslashtirish va uyg`unlashtirish asosiy vazifa bo`lib qoldi. Q. insoniyat tarixi davomida asta-sekin shakllanadi. Ularning miqdori va sifatining ortishi insoniyat taraqqiyoti qanchalik ilgarilaganligining ko`rsatkichidir. Qachonlardir, o`tmishda ba`zi Q. to`g`risida, mas., ma`rifat to`g`risida, umuman tushuncha bo`lgan emas. Bunday yangi tushunchalar asrlar o`tgan sari shakllanib, Q. qatorini boyitib boradi. Ayni vaqtda, Q. mahalliy, milliy, mintaqaviy va umuminsoniy bo`lishi tabiiydir. Chunki, qadriyat tushunchasi muayyan vaziyat va sharoitda shakllanadi. Jamiyat taraqqiy etgani sari jahonning barcha xalqlariga tegishli, ya`ni umuminsoniy Q. ko`payib boraveradi va bu o`zgarishlar insoniyat o`z rivojida qanday yangi cho`qqilarni egallayotganining belgisi bo`ladi (mas., erkinlik, tinchlik, ijtimoiy tenglik, ijtimoiy haqiqat, ma`rifat, ma`naviyat, go`zallik, yaxshilik, insonparvarlik, insoniylik, demokratiya, huquqiy jamiyat, qonunning ustuvorligi, xotin-qizlar ozodligi va b.). Qisqasi, Q. deganda, inson va insoniyat uchun ahamiyatli bo`lgan barcha narsalar tushuniladi (mas., erkinlik, tinchlik, yaxshilik). Moddiy Q. haqiqiy qadriyatlarning namoyon bo`lish vositalaridir (mas., hayotda kerak bo`ladigan turli buyumlar). Insoniyat tarixi unga xizmat qiladigan, o`zi yaratgan, suyanadigan va qo`llab quvvatlaydigan Q. dunyosining kengayish, boyish va takomillashish tarixidir. Insoniyat o`zining kundalik mehnati bilan yaratayotgan sun`iy narsalar dunyosida yashaydi. Biz yaratayotgan ushbu moddiy va ma`naviy boyliklar olamining gultoji, sarasi Q. dir. Q. va qadriyat mezonlari kishilarga, ularning xulq-atvorini tartibga solish va to`g`ri yo`naltirishga xizmat qiladi. Bunday o`ziga xos boshqarishning samaradorligi kishilarimizning Q. olamini bilishiga bog`liq. (YAna q. Milliy qadriyatlar).

Thursday, 19 December 2019 00:00

QADAMA

Written by

QADAMA, qadama naqsh - amaliy bezak san`atida naqsh, bezak yaratish usuli. YOg`och, metall buyumlarda boshqa xom ashyolar (mas., sadaf, suyak va b.)dan qadab bezak hosil qilinadi. Shu usulda yaratilgan naqsh, bezak ham Q. deb ataladi. Mas., miskarlikda mis idishlar qimmatbaho tosh yoki ostiga rangli qog`oz qo`yilgan shisha b-n Q. usulida bezatiladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

QAVVALI

Written by

QAVVALI (arab, qavval - notiq, baxshi so`zidan) - Pokiston, Shimoliy Hindiston, Bangladesh, shuningdek, Eron va ba`zi arab mamlakatlarining ayrim vohalarida keng tarqalgan mumtoz musiqa janri. Qavl atamasi dastlab keng tarqalgan ashula shakllaridan birini anglatgan. Keyinchalik (taxm. 14-a.dan boshlab) Shimoliy Hindiston hududi (G`uriylar davlati, Dehli sultonligi)da musulmon dini tarqalishi hamda O`rta Osiyo badiiy an`analarining ta`siri natijasida Q. diniy marosimlar b-n bog`liq holda rivojlanib kelgan, darvishlarning samo`larida ham qo`llanilgan. O`rta asr risolalarida Q. janri tahlil etilgan (Dar juvoze sama`, Abu Jalil Bin Abdurahmon, 1650 va b.), Q.ning ilk mohir ijrochisi va ijodkori sifatida Xusrav Dexlaviy ko`rsatilgan (Nag`mai Ushshoq, Muhammad Nurasad Chishtiy, 1834 va b.). Q. metr va ritm hamda raga b-n bog`liq lad asoslarining rivojlanganligi, ijro uslubi murakkabligi, shakli mukammalligi b-n ajralib turadi. Q., asosan, ikkita yetakchi (kuchli, keng diapazonli, chuqur nafasli ovozga ega) xonanda, bir necha (odatda, 5- 6) jo`rnavoz xonanda, setor, sarangi, tanpura, fisgarmoniya va tablo kabi cholg`ulardan tuzilgan sozandalar guruhi tomonidan turkum shaklida ijro etiladi. Q. kichikroq, asosiy parda tuzilmasi va asar kayfiyatini ifodalovchi cholg`u-vokal muqaddima b-n boshlanib, murakkab uslubidagi asosiy qism b-n davom ettiriladi. Unda yakkaxon xonandaning badihalaridan keyin butun jamoa ijro etayotgan naqarot qismlari keladi. Jo`rnavoz xonandalarning naqarot qismlarida qarsak chalib turishi, sur`atning tobora tezlashishi Q.ga xos bo`lgan xususiyatlardan. 2-asosiy qism to`la guruh tomonidan ijro etilib, aniq usul va muayyan she`riy matnlarga asoslanadi. Q. hozirda diniy marosimlar b-n birga konsert dasturlari, kino musiqasidan ham keng o`rin olgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

O`QUV YO`LI

Written by

O`QUV YO`LI (musiqada) - turkumli asarlarda, odatda, cholg`u qismlar (cholg`u yo`li)dan keyin navbatma-navbat, o`zaro bog`liq tarzda ijro etiladigan ashulalar ifodasi. Mas., Miskin nomli turkumning 1-qismi cholg`u kuy, 2, 3, 4 (Adoyi, Asiriy, Chapandoz nomli doira usulida ijro etiladigan) qismlari O`.y., yakuniy qismi esa soqiynoma usulidagi cholg`u yo`llaridan iborat. Katta hajmdagi mumtoz maqom namunalari (Chorgoh, Segoh, Dugoh, Farg`ona Nasrullosi, Bayot va b.)ning ko`pchiligi cholg`u yo`llari hamda O`.y.dan tashkil topadi. Ularning O`.y. cholg`u asar tarzida ham yakka va jurnavozliqda ijro etilishi mumkin. Bular asosida esa bastakorlar tomonidan qator bir qismli yoki turkumli ashula namunalari(mas., I.Ikromovning Munojot ashulasi, F.Mamadalievning Miskin, Nasrulloyi turkumlari) yaratilgan.