Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Madaniyat va san`at atamalari (931)

Thursday, 19 December 2019 00:00

O`N IKKI MAQOM

Written by

O`N IKKI MAQOM, O`n ikki maqom tizimi - 13- 17-a.larda O`rta va YAqin Sharq mamlakatlari kasbiy musiqa amaliyotida qo`llangan nazariy-amaliy tizim. Ustoz musiqachi va olimlarning bastakorlik va xalq ijodiyoti namunalarini muayyan ta`limot (tasavvuf) asosida ma`naviy va badiiy yaxlit holga keltirish ustida olib borgan izlanishlari natijasida yuzaga kelgan. Dastlab Safiuddin al- Urmaviy va Qutbiddin Sheroziylarning musiqaga doir asarlarida ilmiy jihatdan ishlab chyqilgan va keyingi asrlarda Xoja Abdulqodir Marog`iy, Abdurahmon Jomiy, Zaynulobidin Husayniy, Najmiddin Kavkabiy, Darvishali Changiy va b. tomonidan ijodiy davom ettirilgan. Ushbu ilmiy an`anaga ko`ra, tizimning tarkibi muayyan darajali pardalar uyushmalari - 12 maqom, 6 ovoza, 24 sho``ba, 3 rang va 24 murakkabot kabi guruhlarni o`z ichiga olgan. Noiniy, Darvishali Changiy va b. mualliflar ko`rsatishicha, 12 maqom guruhi payg`ambarlar (Odam Ato, Nuh, YA`qub, Ayyub, Dovud, Sulaymon, Muso, Muhammad alayhis-salom)dan qolgan ma`naviy meros asosida aniqlab olingan hisoblanadi. 12 maqomning serjihat (zohiriy-botiniy) ma`nolar b-n yo`g`rilgan umumiy va xususiy nomlari bo`lgan. Umumiy nomlari doira, halqa, jam` kabi atalib, ularning mukammallik darajasiga va, ayni paytda, cheksiz samoda mavjud barcha harakatdagi olamlarning o`zaro bog`liqligi va birligi g`oyasiga ishora etgan. Jumladan, musiqiy risolalarda O`.i.m. pardalari turli (katta-kichik) hajmdagi doiralar shaklida ustma-ust aks ettirilgan bo`lib, bir (ilk) doiradan keyingi doiralargacha izchil (navbatma-navbat) o`tilganda ularning boshlang`ich (tayanch) pardalari muntazam ravihda bir bosqichga yuksalib borgan. Natijada yuksalib boruvchi aylanma harakat yuzaga kelgan va u eng kichik doira b-n nihoyasiga yetgan. O`.i.m.ning xususiy nomlari zanjirida ham tariqat maqomlariga bog`liq ma`naviy yuksalish g`oyasi o`ziga xos tarzda in`ikosini topgan. Bunda 1- Ushshoq maqomi - yo`l (tariqat)ga talabgor davrasini, 2- Navo - ularning ishq kuyini (navo chekishni), 3-Busalik (Abu Salik - Ahd otasiga ishora) - oshiqning tariqat yo`liga kirishga ahd bog`lanishini anglatadi. Keyingi 7 maqom nomlarida oshiqlarning yo`l sayrlari va manzillari ulug` haj safariga qiyos etilgan. Shunga ko`ra, 4- Rost - to`g`ri (tariqat) yo`lini, 5- Husayniy - piru murshid (yo`l boshchi)ni, 6- Hijoz - Makkai Mukarrama va Madinai Munavvara shaharlari joylashgan sarhad-yo`lning asosiy maqsad timsolini, 7- Rohaviy - yo`l (suluk)ni, 8- Zangula (tuya bo`yniga ilinadigan qo`ng`iroq) - yo`ldagi karvon timsolini, 9- Iroq va 10- Isfahon - maqsadga yaqin kelish ma`nolarida keladi. Zero haj (Hijoz) yo`lida Iroq mamlakatining bepoyon cho`llaridan o`tilgan, Isfahon esa ana shu maqsadga yaqin kelishni ramz etadi. So`nggi ikki maqom - 11- Zirafkand (to`shak, yotish payti) va 12- Buzurg (ulug`, buyuk) nomlarida safarbarlik harakati poyoniga yetganligi anglashiladi. Zirafkandning yana bir qo`shimcha nomi - Ko`chak (kichik) bo`lib, u o`zidan so`ng kelgan Buzurg (katta) b-n o`zaro nisbatda so`fiylarning kichik (inson) va katta olamning o`zaro birligi, uyg`unligi haqidagi so`fiyona qarashlariga ishora etilgan. O`.i.m. nomlari tasavvuf adabiyotida ham asosan ulug` yo`l safarini ifodalash uchun qo`llanib kelingan: Gar Sifohonda Navo topmasang, ey yor-i Buzurg, Qilg`asan azmi Iroq, aylab ohangi Hijoz. (Hofiz Xorazmiy). Ey, Navoiy, sen dog`i qilsang tama` sayri Hijoz, Qil Iroq ohangi, tark aylab Xuroson men kabi. (Alisher Navoiy). O`.i.m. tizimidan o`rin olgan ovoza va sho``ba guruhlari pardalarining sifat tuzilishi nuqtai nazaridan 12 maqomdan keyingi darajalarni tashkil etadi. Jumladan, sho`balar guruhida Sharq xalqlari (turk, eron, arab va b.) qadimiy kuy- ashulalarining ohanglari tovushqatorlar tarzida tasnif etilgan. Ular kasbiy musiqa kesimida mustaqil badiiy qiymatga ega bo`lmagan ko`rinadi. Chunki ular, asosan, ikki (Dugoh, Mubarqa`), uch (Segoh, Rakb, Zovuliy) to`rt (Chorgoh) kabi tarkibi kam sonli nomukammal tovushlar uyushmasidan iborat bo`lgan. Ularni talab (komillik) darajasiga qadar rivojlantirish maqsadida 12 maqomning har biriga ikkitadan sho``ba biriktirilgan. Bunda O`.i.m.ning mukammal pardalari musiqiy yo`l (suluk) o`rnida namoyon bo`lib, sho``ba kuy tuzilmalari esa muayyan maqomiing parda bosqichlariga tayangan holda rivojlantirilgan. Mac., ikki pog`onali Dugoh sho`basi Husayniy maqomiga, uch pog`onali Segoh sho`basi Hijoz maqomiga, to`rt pog`onali Chorgoh sho`basi Zangula maqomi pardalariga bog`langan. O`.i.m. tizimining O`rta Osiyoda uzil-kesil shakllanishi va uning mumtoz ko`rinishlari qaror topishi Amir Temur va Temuriylar davriga to`g`ri keladi. Mazkur tizimning tarixiy rivojlanishi pirovardida Shashmaqom, Xorazm maqomlari hamda Farg`ona- Toshkent maqom yo`llari yuzaga kelgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

O`LKAShUNOSLIK MUZEYLARI

Written by

O`LKAShUNOSLIK MUZEYLARI - ilmiy tadqiqot va madaniy-ma`rifiy muassasa. Ma`lum geografik yoki ma`muriy hududning tarixiy yodgorliklari, tabiiy, ilmiy va badiiy to`plamlari, xalq san`ati asarlarini yig`adi, saqlaydi, ilmiy o`rganadi, ko`rgazmalar uyushtiradi va targ`ib qiladi. Muzeylariing keng tarqalgan turi bo`lgan O`.m. kompleks yo`nalishga ega: unda, asosan, tabiat, tarix, ba`zilarida, shuningdek san`at, adabiyot va etnografiya, ayrimlarida qishloq xo`jaligi, iqtisod, sport kabi bo`limlar ham bo`ladi. O`.m. katalog, yo`l ko`rsatkichlar va b.ni nashr qiladi. 20-a. boshida O`rta Osiyoda 4 ta O`.m. bo`lgan. Hozirgi kunda O`zbekiston hududida Qoraqalpog`iston Respublikasi, viloyatlar markazlarida O`.m. bor va ular o`zaro hamkorlikda faoliyat ko`rsatadi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

O`LAN

Written by

O`LAN, o`lang - xalq ijodi janri; qo`shiq turi. Dehqon, ayniqsa, ko`chmanchi, yarim ko`chmanchi chorvador xalqlar (o`zbek, qozoq, turkman va b.) aholisi orasida keng tarqalgan. Asosan, ayollar tomonidan childirma (doira) jo`rligida yoki jo`rsiz ijro etiladi. O`zbeklarda to`y marosimi va bazmlarda qizlar bir tomon, yigitlar bir tomon bo`lib yoki ikki kishi tomonidan dialog shaklida ham aytiladi. Ba`zan savol-javobli qo`shiqlar ham O`. deb ataladi. O`.da xalqning orzu-umidlari, qayg`u va shodlik kayfiyatlari o`z ifodasini topgan, ishq-muhabbat mavzusi esa asosiy o`rin egallaydi. Hajviy O`.lar ham keng tarqalgan. Har bir to`y marosimiga xos O`.lar mavjud (beshik to`y O`.i, nikoh to`yi O`.ni va b.). O`. kuylari tor diapazonga, nutqdosh (rechitativ) va kuychan ohanglarga ega bo`lib, ravon usulda aytiladi. Lirik, jozibali, band yoki band-naqarot shaklida bo`ladi. O`. YOr-yor qo`shiqlariga yaqin bo`lib, ayrim O`.larda har bir misra yor-yor radifi b-n aytiladi (bu namunalar do`mbira yoki doira jo`rligida ijro etiladi). Qozoq va turkman O`.lari, asosan, kuychan ohangda, ba`zan o`ynoqi xarakterga ega bo`lib, yakka ijrochi yoki ayollar jamoasi tomonidan ijro etiladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

O`YMAKORLIK

Written by

O`YMAKORLIK - amaliy san`atning qadimiy va keng tarqalgan turi; yog`och, ganch, metall, tosh, suyak, terrakota va b.ni o`yish, yo`nish, kesish yo`li b-n badiiy shakl yasash san`ati. Buyumlar, turli asboblarni nafislashtirishda, binolarni bezashda, kichik shaklli haykaltaroshlik kompozitsiyalari yaratishda keng qo`llanadi. O`.ning mustaqil janri gliptika; foydalanadigan xom ashyosiga ko`ra yog`och o`ymakorligi, ganch o`ymakorligi, tosh o`ymakorligi, metall O`. (kandakorlik), suyak o`ymakorligi kabi turlari bor. O`rta Osiyoda, jumladan, O`zbekiston hududida O`. juda qadimdan rivojlangan. Ibtidoiy odamlar yog`och, suyak, hayvon shoxlaridan o`zlari uchun zarur qurollar yaratib, ularni bezashgan, turli ramziy chiziq va belgilar ishlashgan, toshlarga rasmlar chizishgan. O`rta Osiyoda O`. 3 yo`nalishda mavjud bo`lgan: naqsh O`., mavzuli (odam va hayvon tasviri ishlangan) O`. hamda naqsh va mavzuli O`. uyg`unligidagi murakkab kompozitsiyalar. Afrosiyob, Fayoztepa, Ayritom va b.da qurilgan saroy, ibodatxona, zodagonlarning uy va qasrlari shunday O`. b-n bezatilgan. Arablarning bu hududga kirib kelishi b-n bezak san`atida ko`proq geometrik va islimiy naqshlar keng o`rin egallab, ular xalqning ma`naviy estetik qarashlarini aks ettiruvchi vositaga aylandi. 18- 19-alarda O`.ning o`ziga xos maktablari rivojlandi, biri-biridan jozibador san`at namunalari yuzaga keldi. O`. uslubiy rang-baranglikka xizmat qildi. 19-a.oxiri - 20-a.da Xiva (O. Polvonov, S. Bog`bekov), Buxoro (Usta Shirin Murodov, A. Boltaev), Qo`qon (Najmiddinov Haydar va uning o`g`li Q. Haydarov) va b.da mohir, qo`li gul ustalar yetishib chiqdi. 20-a.da O`. yangi mazmun va shakllar b-n boyidi, mintaqalardagi mahalliy xususiyatlar bir-biri b-n uyg`unlashib ajoyib mujassamotlar yaratildi (Navoiy teatri, Muqimiy teatri, Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi va b.). Zamonaviy O`. mustaqillik davrida bunyod etilayotgan me`moriy inshootlarning barcha turlarida qo`llanib, ular jozibador bezatilmoqda.

Thursday, 19 December 2019 00:00

O`YMA

Written by

O`YMA - o`ymakorlikda yog`och, ganch, marmar va b.ga o`yib, qirib, zarb qilib bezak ishlash usuli hamda shu usulda ishlangan naqsh, bezak.

Thursday, 19 December 2019 00:00

O`YIN

Written by

O`YIN - tarbiyalash va hordiq chiqarish vositalaridan biri. O`. insoniyatning butun tarixi mobaynida diniy marosim, sport, harbiy va b. mashqlar, shuningdek, san`at, ayniqsa uning ijro shakllari b-n qo`shilib kelgan. Ma`lumki, inson o`z hayotida o`yin, o`qish, mehnat, dam olish kabi mashg`ulotlar b-n band bo`ladi. Inson hayotining dastlabki davrlarida O`. asosiy faoliyat hisoblanadi, keyin u o`qish b-n baravar davom etadi, undan so`ng esa O`. kamayib, uning o`rnini o`qish va mehnat egallaydi. Odamzod tarixining dastlabki davrlarida O`.lar hayotda muhim o`rin tutgan. O`.lar yordamida insoniyat o`sgan, ulg`aygan, chiniqqan, jismonan baquvvat bo`lgan, aqlan, ruhan rivojlangan, ma`naviy kamol topgan. O`zbek xalqi orasida milliy O`.larning quyidagi turlari keng tarqalgan: 1) tabiiy-mavsumiy O`.lar (YOmg`ir yog`aloq; Oq terakmi - ko`k terak, Uloq va b.); 2) hududiy va turli joylarga mos O`.lar (mas., uyda - boshqotirma va so`z o`yinlari; hovlida - Tosh O`., Arqon O`; bog`da - yong`oq, danak O`.lari, Quvlashmachoq va b.); 3) turli yosh va jinslarga xos O`.lar (yigitlar orasida Podachi, Chavandoz, Quloq cho`zma va b., qizlar orasida Durra, Chori- chanbar, G`oz-g`oz va b.). Katta yoshdagi erkaklarning kurash, uloq, chavgon kabi sport O`.lari bo`lsa, ayollarning ko`proq so`z, raqs, qo`shiqli O`.larni o`ynash odatlari bo`lgan; 4) mashg`ulot, mehnat faoliyati b-n bog`lik O`.lar, odatda, Navro`z kunlari o`ynalgan (mas., chorvachilikda Ov o`yin, kamondan otish, Kiyik ovi; dehqonchilikda Mashoba, Xirmon-xirmon va b.; hunarmandchilikda Sartarosh, Kovushim, Kashtachi va b.); 5) voqeaband O`.lar (Podsho-vazir, Urush O`., Echki-cho`pon, Bo`ri va qo`ylar va b.); 6) harakatli O`.lar (Tepa kurash, Qo`riqchi, Chirkash va b.); 7) turli vositali O`.lar. Bu O`.lar moddiy vositalar (qo`g`irchoq, o`yinchoq, tosh, tayoq, to`p, yong`oq kabilar) yordamida bajariladigan va ma`naviy, badiiy-ifodali vositalar (so`z, qo`shiq, raqs, teatr) yordamida amalga oshiriladigan O`.lar; 8) hayvonlar ishtirokida o`tadigan O`.lar. Bu O`.lar eng qadimgi hisoblanadi (Uloq, Ot poyga, Chavgon, Xo`roz urishtirish, Qo`chqor urishtirish, Bedana urishtirish, It urishtirish va b.). O`zbek xalq O`.lari avlodlarni tarbiyalashda hayot maktabi vazifasini o`tagan. O`.lar yosh avlodni aqlan, ruhan va jismonan barkamol bo`lib yetishishlarida muhim o`rin egallab kelgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

YARUS

Written by

YARUS - teatr tomosha zalining orqa, yon devori bo`ylab joylashgan o`rindiqli balkoni.

Thursday, 19 December 2019 00:00

YALLA

Written by

YALLA - o`zbek xalq ijodida keng tarqalgan, raqs b-n ijro etiladigan qo`shiq turi. Xalq so`zi, mumtoz va zamonaviy shoirlar she`rlariga aytiladi. YA. yakka, ko`pincha 2 va undan ortiq ijrochi tomonidan (doira va cholg`u ansambli jo`rligida) ijro etiladi. Aksariyat YA.lar ishq-muhabbat mavzuida bo`lib, jozibali, o`ynoqi xarakterga ega. YA. 2 turga bo`linadi: 1) qo`shiq janriga yaqin, kuyi nisbatan tor diapazonli, asosiy misralar yakkaxon yallachi, naqarot esa guruh tomonidan doira jo`rligida aytiladi (mas., Olmacha anor, YAllama yorim, Ho-ho, yalla, Qizgina); 2) kuy diapazonining kengligi va tuzilishi (ayrimlarida baland pardali avj mavjudligi) jihatidan ashula janriga yaqin. Xalq orasida YAli- yali, Qalam qoshligim, Jonon bo`laman deb, Ayrilmasun, Fig`ondur kabi mumtoz YA.lar keng tarqalgan. Namanganda YA. turkumlari mavjud: yallachi ayollar tomonidan doira jo`rligida Katta yalla va Kichik yalla (kuyi va usuli murakkab, ijrosi mukammal) namunalari to`y marosimlari va bazmlarda ijro etiladi. Ashula va YA. namunalaridan (YOr istab, Mustahzod) yoki katta ashula va YA.dan iborat (Topmadim, So`rmaysan) turkumlar ham mavjud. Hozirgi kunda YA.lar estrada yo`nalishida ham ijro etiladi.