Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Madaniyat va san`at atamalari (931)

Thursday, 19 December 2019 00:00

YUMORESKA

Written by

YUMORESKA (yumor so`zidan) - hazilomuz, kichik hajmli, odatda, cholg`u pesa; skersoga yaqin. Musiqada YU. nomini ilk bor R.Shuman qo`llagan (fortepiano uchun YU., 1839; fortepiano triosi uchun YU:, 1842). Mazkur YU.lar (nemis yozuvchisi Jan Pol asarlarida bo`lgani kabi) xayolchan, lirik va hazilchan lavhalardan tashkil topgan. E.Grig, A.Dvorjak, P.Chaykovskiy, S.Prokofev, R.Shchedrin, O`zbekistonda V.Saparov (fagot va fortepiano uchun), Hab. Rahimov (puflama sozlar orkestri uchun) va b. YU. yozishgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

YUMOR

Written by

YUMOR (lot. humor - xilt) - kulgi b-n xayrixohlikni o`zida mujassam etgan komiklik turi. Badiiy adabiyotga mansub yumoristik asarda yozuvchi ijtimoiy hayotdagi, shaxsiy turmushdagi, xususan, ayrim kishilardagi ba`zi kamchilik- nuqsonlardan kulib, uni tanqid qiladi. Bunda yozuvchi tanqid qilinayotgan ob`ektning yo`qotilishiga tarafdor emas, unga achinadi, undagi mavjud kamchilikning tuzalishini istaydi. yengil tanqid, hazil ruhi b-n YU. satiradan farq qiladi. Satirik asarda ijtimoiy hayot hodisalari zaharxanda kulgi orqali fosh etilsa, YU.da xarakterdagi nuqsonlar hazil-mutoyiba, kinoya b-n tanqid qilinadi. Satirada YU. unsuri bo`lganidek, YU.da ham satira unsuri bor. Har qanday jiddiy asar (roman, qissa, hikoya, doston, she`r va sh.k.)da, xalq ijodi namunalarida ham YU. bo`ladi. Tasviriy san`atda YU. voqea, narsa, jonivor, ayniqsa, kishilarning xatgi- harakati kulgili tasvirlangan, yengil tanqid etilgan, umuman ko`rinishi, ishi hazil- mutoyiba tarzida ko`rsatilgan tasvir (ko`pincha grafika asari)dir.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ETYUD

Written by

ETYUD (frans. etude - aynan mashq, o`rganish) - 1) tasviriy san`atda borliq (natura)dan uni o`rganish maqsadida yaratilgan asar. Ijodkor badiiy asar (rangtasvir, haykaltaroshlik, grafika) yaratish jarayonida E.dan yordamchi manba sifatida foydalanadi. Tugal asar E. majmuasi sifatida o`zini namoyon qiladi. Realistik tasviriy san`at asarlarini yaratish E.dan kartinaga o`tish jarayonida amalga oshadi. 19-a. o`rtalaridan E.ga munosabat o`zgardi, E.ni badiiy qiymatga ega bo`lgan asar darajasiga ko`tarish, ijodkorning g`oyaviy estetik qarashlarini ifodalashga intilish kuchaydi. Yirik ijodkorlarning E.lari ko`pincha badiiy qiymatga va mustaqil ahamiyatga ega; 2) musiqada - cholg`u ijrochiligining muayyan texnik usulini qo`llashga asoslangan va sozandaning malakasini oshirishga mo`ljallangan pesa. 19-a.da musiqa cholg`ulari takomillashuvi hamda virtuoz ijrochiligining yuksalishi natijasida rivoj topdi. Musiqiy romantizm vakillari (N.Paganini, F.List, F.Shopen, A.Skryabin, S.Raxmaninov va b.) ijodida E. yuksak badiiy konsert asari darajasiga ko`tarildi. O`zbekiston kompozitorlaridan G.Mushel, B.Gienko, Sayfi Jalil (fortepiano uchun), T.Qurbonov (organ uchun) va b. E. yaratgan; 3) teatr pedagogikasida aktyorlik mahoratini rivojlantirish va mukammallashtirishga xizmat qiladigan mashq. O`qituvchi oldindan ishlab chiqqan yoki badiha yo`sinida yaratgan turli sahna harakatlaridan tashkil topadi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ESTRADA ORKESTRI

Written by

ESTRADA ORKESTRI - orkestr turi; estrada musiqasi va jaz namunalarini ijro etuvchi ijodiy jamoa. 20-a.ning 20-y.larida jaz orkestri negizida yuzaga kelgan. Tarkibi 14 dan 30 gacha (va undan ortiq) sozandalardan tashkil topadi: kuy yo`lini ijro etuvchi melodik (asosan, mis-puflama cholg`ular - 3-4 truba, 3-4 trombon, 4- 5 saksofon) va ritmik (fortepiano, elektr gitaralar, urma cholg`ular) guruhlardan iborat. E.o.ning torli-kamonli (skripka, violonchel kabi) va b. cholg`ular qo`shilishi hisobiga kengaytirilgan turi simfojaz (estrada-simfonik orkestri) deb ataladi. E.o. tarkibiga, shuningdek, xonanda, raqqos va b. san`atkorlar kirishi mumkin.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ESTRADA

Written by

ESTRADA (ispancha estrado - taxtasupa), estrada san`ati - 1) keng ma`noda - ko`ngilochar, ommabop badiiy (abadiy, musiqiy, raqs, tomoshaviy va b.) janr va shakllarning umumiy ifodasi; 2) tor ma`noda - sahnaviy professional san`at turi. Rossiya va b. ba`zi mamlakatlarda E., Angliyada myuzik-xoll, Fransiyada varete, kafe-shantan, kabare, AQShda shou, revyu kabi atamalar b-n yuritiladi. E.ning kelib chiqishi xalq og`zaki ijodi b-n bog`liq bo`lsa-da, u muayyan (tijorat- ommabop) san`at turi sifatida 19-a.da yevropa yirik shaharlarining demokratik ijtimoiy-madaniy muhitida yuzaga kelgan. E.ning asosiy shakli - maxsus joylarda, muntazam ravishda o`tkaziladigan E. konsertidir. U bir nechta (yoki yakka) artist (so`z ustasi, xonanda, raqqos, aktyor va b.)ning badiiy tugal, turfa mazmundagi kichik chiqishlaridan iborat bo`lib, ifoda vositalarining lo`nda va yorqinligi, o`ziga xosligi, ishtirokchilarning tomoshabin b-n bevosita muloqotda bo`lishi b-n ajralib turadi. E. tomoshalari ba`zan konferanse birlashtirgan mavzuli dastur asosida tuziladi. yevropada E. tomoshalari dastlab kafe va restoranlarda, keyinchalik moslashtirilgan teatr binolari va b. joylarda o`tkazilgan. Ularda so`z ustalari, qo`shiqchilar, raqqos va raqqosalar, shuningdek, akrobat, ko`zbog`lovchilar ishtirok etgan. Hozirda estrada sahnalarida monolog, feleton, hajviy hikoya kabi nutq janrlari, E. (milliy, bal va b.) raqs, kuplet va E. qo`shig`i, ko`pgina sirk turlari (akrobatika, jonglyorlik, fokus va b.), teatr miniatyurasi, qo`g`irchoqbozlar chiqishlari, pantomima va b. mavjud. O`zbekistonda (boshqa Sharq mamlakatlarida bo`lgani kabi) E.ning rivojlanishi quyidagi ko`rinishlarda bo`lgan: bir tomondan unda an`anaviy san`at namunalari sahna talablariga moslashtirib o`zgartirilgan (mas., Tamaraxonim va M.Qoriyoqubov ijrosidagi xalq laparlarining sahna talqinlari, YUsufjon qiziqnint askiya an`analariga asoslangan konferanselik chiqishlari va b.) yoki milliy janrlar negizida yangi sahna turlari yaratilgan (M. Turg`unboeva Usta Olim b-n birgalikda ijod qilgan Paxta, Pilla kabi ommaviy sahna raqslari). Ikkinchi tomondan O`zbekiston E.si chet el san`ati shakl va uslublari (mas., jaz, estrada orkestri, myuzik-xoll)ni o`zlashtirishi b-n boyidi. 1956 y.dan O`zbek estrada teatri, keyinchalik O`zbek davlat estrada birlashmasi (1996 y.gacha) faoliyat ko`rsatgan. Hozirda O`zbekistonda E. san`atini rivojlantirish, E. jamoalari hamda yakka ijrochilar faoliyatini muvofiqlashtirish kabi vazifalar O`zbeknavo birlashmasiga yuklatilgan. E. o`quv yo`nalishi sifatida maxsus ta`lim tizimiga kiritilgan. 1996 y.dan Toshkent estrada kolleji, O`zbekiston davlat konservatoriyasi va b. san`at (musiqa) o`quv yurtlarida E. f-tlari faoliyat ko`rsatmoqda.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ERTAKChI

Written by

ERTAKChI - ertak aytuvchi, hikoyachi. Repertuaridagi ertaklar xarakteri va hikoya qilish uslubiga ko`ra E.lar bir-biridan farq qiladi: ular ijrochi va ijodkor E.larga bo`linadi. Birinchisi o`zi eshitgan ertakni aynan takrorlaydi. Ikkinchisi - iste`dodli E. o`zi eshitgan, o`rgangan ertaklarni ijro etmay, ularga yangiliklar kiritadi, ertakka ijodkor sifatida yondashib, an`anani buzmagan holda, ertakka yangi motiv va epizodlar qo`shadi, uning ta`sir kuchini oshiradi; ularni o`z didi, qobiliyati va dunyoqarashi, tinglovchilar saviyasi va talabiga moslab o`zgartiradi. Ertaklarning badiiy asar darajasiga yetishi, avloddan avlodga o`tib kelishida professional E.larning xizmatlari katta bo`lgan. E.lardan Hamrobibi Umarali qizi ko`proq qahramonlik, Hasan Xudoyberdi o`g`li sehrli, Haydar Boycha o`g`li hayvonlar haqidagi, Nurali Nurmat o`g`li (Nurali qiziq) maishiy, Rasulov Husanboy sehrli-sarguzasht, Shukurov Abdug`ofir mardlik va qahramonlik mazmunidagi ertaklarni ijro etishgan va ularning ijodi xalq orasida keng tarqalgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ERTAK

Written by

ERTAK - xalq og`zaki poetik ijodining asosiy janrlaridan biri; to`qima va uydirmaga asoslangan sehrli-sarguzasht va maishiy xarakterdagi epik badiiy asar. Asosan, nasr shaklida yaratilgan. M. Koshg`ariyning Devonu lug`otit turk asarida yetuk shaklida uchraydi va biror voqeani og`zaki tarzda hikoya qilish ma`nosini bildiradi. E. Surxondaryo, Samarqand, Farg`ona o`zbeklari orasida matal, Buxoro atrofidagi tuman va qishloqlarda ushuk, Xorazmda varsaqi, Toshkent sh. va uning atrofida cho`pchak deb ataladi. E. hayot haqiqatining xayoliy va hayotiy uydirmalar asosida tasvirlanganligi, tilsim va sehr vositalariga asoslanishi, voqea va harakatlarning ajoyib-g`aroyib holatlarda kechishi, qahramonlarning g`ayritabiiy jasorati b-n folklorning boshqa janrlaridan farq qiladi. E.larda uydirma muhim mezon bo`lib, syujet voqealarining asosini tashkil etadi, syujet chizig`idagi dinamik harakatning konflikt yechimini ta`minlaydi. Uydirmalarning turli xil namunalari ta`limiy-estetik funksiyani bajaradi, janr komponenti sifatida o`ziga xos badiiy tasvir vositasi bo`lib xizmat qiladi. Uydir- malar voqea va hodisalarni hayotda bo`lishi mumkin bo`lmagan yoki mavjud bo`lgan hodisalar tarzida tasvirlaydi. Xayoliy va hayotiy uydirmalarning ishtiroki, syujet chizig`ida tutgan o`rni va vazifasiga ko`ra, E.ni 2 guruhga - xayoliy uydirmalar asos bo`lgan E., hayotiy uydirmalar asos bo`lgan E.larga bo`lish mumkin. Xayoliy uydirmalar asosidagi E. syujeti mo``jizali, sehrli; hayotiy uydirmalarga asoslangan E. syujeti esa hayotiy tarzda bo`lib, unda real voqea- hodisalar tasvirlanadi. E.da, asosan, uch maqsad hikoya qilinadi. Birinchisida ideal qahramonning jasorati, yovuz kuchlarga qarshi chiqib, xalq manfaatini himoya qilishi, ikkinchisida, asosan, bosh qahramonning o`zga yurt malikalariga yoki parizodlariga oshiq bo`lib uylanishi, kasalga dori topishi, ajdar va devlar olib qochgan kishilarni ozod qilishi, uchinchisida esa adolatsizlikka, zulmga qarshi chiqishi kabi maqsadlar bayon qilinadi. Birinchi maqsad pahlavonning faol harakati va g`ayritabiiy kuch-qudrati b-n amalga oshsa, ikkinchi maqsad passiv qahramonga yordam beruvchi tilsim vositalari yordamida, uchinchi maqsad esa bosh qahramonning aql-idroki, tadbirkorligi b-n amalga oshadi. E. janri obrazlar talqini, g`oyaviy mazmuni va konflikti, syujet va kompozitsiyasi, uydirmalarning o`rni va vazifasi, tili va uslubiga ko`ra, shartli ravishda hayvonlar haqidagi E.lar, sehrli E.lar, maishiy E.lar, hajviy E.larga bo`linadi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

EPOS

Written by

EPOS (yun. epos - so`z, xikoya) - 1) badiiy adabiyot turi (lirika va drama b-n bir qatorda); 2) xalqning kahramonona o`tmishini aks ettiruvchi asar. E. adabiyotning uch turidan biri sifatida tafsilot tasviriga tayangan badiiy asarlar jamini anglatadi. Unda muayyan makon va zamonda kechadigan voqea-hodisalar tafsiloti, albatta, mavjud bo`ladi. E.da so`z yordamida o`quvchi ko`z o`ngida real hayot manzaralariga muvofiq keladigan badiiy voqelik yaratiladi. E.ning eng asosiy belgisi voqea tasviri, bayoni bo`lgani uchun ham ko`pincha bu turdagi asarlar nasr yo`lida yoziladi. Lekin bu hol she`riy shaklda bitiladigan epik asarlar borligi va bo`lishi mumkinligini inkor etmaydi. Qandaydir voqeani aks ettirish asosiga qurilgan she`riy va nasriy asarlar E.ga mansubdir. E.da muayyan makon va zamonda muayyan shaxs yoki odamlar guruhi b-n bo`lib o`tgan biror voqea, odatda, muallif yoki hikoyachi-personaj tilidan bayon etiladi. Bu hol unda bayon, tavsif va dialogning birgalikda qorishiq holda kelishini taqozo etadi. Ayni paytda, E.da bayon, rivoyat yetakchilik kiladi. Muayyan asardagi pey- zaj, portret, narsa-buyum va b. tafsilotlar tasviri rivoyatni kuchaytirish, uning ta`sir darajasini oshirish, personajlar tabiatini bo`rttirib ko`rsatishga xizmat qiladi. E.ning hozirgi bosqichida borgan sari bayonning salmog`i kamayib borayotganligi kuzatilmoqda. Ertak, afsona, rivoyat, doston singari xalq og`zaki ijodi namunalari hamda ilk yozma E.larda voqea-hodisalarni bayon etish, aytib berish katta o`rinni tutgani holda dialoglar va tafsilotlarga kam o`rin ajratilardi. Keyingi vaqtlarda esa, E.ga mansub asarlarda dialog va tafsilotlarning salmog`i ortib bormoqda. Bu holni, birinchidan, E.da ifoda imkoniyatlari oshgani, ikkinchidan, inson ichki olamining noziklashib, ruhiyati murakkablashib borayotgani b-n izohlash mumkin. E. asardagi voqea-hodisalar b-n o`quvchi (tinglovchi) o`rtasida o`ziga xos vositachi hisoblanadigan roviy yoki hikoyachi tomonidan bayon etilganda, ayni voqealarning nima uchun aytib berilayotgani, odatda, izohlab o`tirilmaydi. Bayon ko`pincha muallif, ba`zan esa biror personaj tilidan amalga oshi-riladi. E.da tasvirlanayotgan obrazlar tizimi katta ahamiyat kasb etadi. Obrazlar tizimi deyilganda faqat odamlargina emas, E.da tasvirlangan jonivorlar, narsa-buyumlar va tabiat hodisalari ham ko`zda tutiladi. E.da qatnashadigan obrazlarni shartli ravishda: bosh qahramonlar, personajlar yoki qahramonlar hamda yordamchi obrazlar sifatida 3 turga bo`lish mumkin. E. badiiy tasvir qamroviga ko`ra, katta, o`rta va kichik kabi uchta janr guruhiga ajratiladi. Katta epik janrlarga roman, epopeya, epik doston; o`rta epik janrlarga qissa; kichik epik janrlarga afsona, badia, latifa, masal, novella, ocherk, rivoyat, ertak, esse, etyud, hikoya, hikoyat kabilar kiradi. E.ni janrlarga ajratishda voqea- hodisalarning qamrovi yoki davomiyligi darajasi emas, balki tasvirning ko`lami hisobga olinadi. Shuning uchun ham odamning bir soatlik holati aks ettirilgan romanlar bo`lganidek, necha yillik voqealar tasvirlangan hikoyalar ham bo`laveradi. Shuningdek, E.ni janrlarga ajratishda asarlarning hajmi ham asosiy o`lchov bo`lolmaydi. E.ni janrlarga tasniflashda muallifning estetik niyati ham hal qiluvchi o`rin tutadi. Shuning uchun ham ba`zan romandan katta hikoyalar, hikoyadan kichik qissalar yaratilishiga tabiiy hol, deb karash kerak bo`ladi. Asarlarning janr talablariga muvofiq bo`lishini qat`iy talab etish yozuvchini qolipga solishga urinish bo`lib, badiiy ijodga katta zarar keltirishi mumkin. E.ga mansub asarning qaysi janrga tegishli ekanini muallifning o`zi belgilashi maqsadga muvofiqdir. E. tor ma`noda, xalqning qahramonona o`tmishini aks ettiruvchi asarlardir. Dastlab E. qahramonlarning atrof-olamdagi yovuz kuchlar va buzuq niyatli odamlarga qarshi kurashi bayon etilgan asarlarni anglatgan. Qadimgi E.larda voqea-hodisalarning talqin va tasvir etilish yo`sini o`sha davr kishilarining dunyoqarashi, e`tiqodi, ishonchlaridan kelib chiqqan. E.ning eng qadimgi namunasi sifatida ilmda oldinlari akkadlarniki deb sanalib kelingan, ammo keyinchalik barcha turkiy xalqlarga tegishli ekani aniqlangan Gilgamish dostoni hisoblanadi.