Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Madaniyat va san`at atamalari (931)

Thursday, 19 December 2019 00:00

EPOPEYA

Written by

EPOPEYA (epos va yun. poico - yarataman, ijod qilaman) - umumxalq muammosi tasvir etilgan yirik hajmli epik asar. Qadimgi (yoki qahramonlik) E. hamda yangi zamon E.si kabi bosqichlarga bo`linadi. Badiiy so`z taraqqiyotining ilk bosqichida E. xalq qahramonlik eposining ko`rinishlaridan biri hisoblangan. E.ning xalq og`zaki ijodi negizida yuzaga kelgan mumtoz namunalari sirasiga yunonlarning Iliada va Odisseya, hindlarning Mahabharata va Ramayana, fransuzlarning Roland haqida qo`shiq, nemislarning Nibelunglar haqida qo`shiq, o`zbeklarning Go`ro`g`li, Alpomish va b. asarlari kiradi. Bu xil E.lar mazmuni murakkab va ko`p qirrali bo`lib, unda muayyan xalqning shakllanish davridagi turmushi, buyuk qahramonliklar, xalq taqdirida ro`y bergan keskin o`zgarishlar aks etadi. E. qahramonlari qiyofasida u yoki bu xalqning orzu- intilishlari, qudrati va ulug`vorligi o`z ifodasini topadi. Badiiy fantaziya darajasiga ko`tarilgan obrazlilik, tasvirlanayotgan hodisalarning favqulodda mo``jizaviyligi, bayonning batafsilligi, syujet qamrovining keng va ko`lamdorligi, badiiy tasvir vositalarining yorqin hamda ta`sirchanligi qadimgi E.ga xos badiiy-estetik belgilardir. Keyinchalik yozma adabiyotning ayrim vakillari E.ga xos miqyos va ko`lamdorlikni o`zlarining individual ijodlariga ko`chirishga urinib, hajman yirik, mazmunan xalq hayotidagi muhim hodisalarni aks ettiruvchi asarlar yaratishga tutindilar. Uyg`onish davriga kelib, yevropada ijtimoiy munosabatlarning keskin o`zgarishi yangi davrning tabiati va ehtiyojlariga mos keladigan E. yaratilishini talab etdi. Natijada Dante, Rable, Servantes va b. buyuk ijodkorlar tomonidan E.ning qadimgi ko`rinishlaridan ham shaklan, ham mazmunan farq qiladigan va yangi zamon talablariga javob bera oladigan yorqin namunalari yaratildi (Ilohiy komediya, Gargantyua va Pantagryuel, Don Kixot va b.). Forsiy va turkiy adabiyotlardagi Xamsa asarlari ham jamiyat oldida turgan o`ta dolzarb hayotiy muammolarning monumental yo`sinda aks ettirilishi jihatidan E. talablariga javob bera oladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

EPILOG

Written by

EPILOG (epi... va logos - so`z) - badiiy asarda voqea tasviridan so`ng qahramonlarning keyingi taqdirini so`zlab beruvchi xotima qismi; qadimgi yunon dramasida xor (yoki aktyor)ning tomoshabinlarga so`nggi murojaati (bunda sahnada yuz bergan voqea-hodisalarning mohiyati sharhlanar va muallifning niyati bayon qilinardi). Uyg`onish davri dramalarida (V.Shekspir, B.Jonson), odatda, E. tomoshabinlarga murojaat-monolog bo`lib, bunda pesaning asosiy g`oyasi sharhlangan. E. asardagi asosiy ziddiyat yechimining oqibatlarini ifodalashga, asarning goyaviy samarasini bayon qilishga xizmat etadi. Abdulla Qodiriyning O`tgan kunlar romanidagi xotima E.ning yorqin namunasidir. Har bir asarda E. bo`lishi shart emas. Ba`zan E. asarning bosh qismiga ko`chirilishi ham mumkin. Musiqada ham operaning xotima kismi E. deb yuritiladi (yana q. Xotima).

Thursday, 19 December 2019 00:00

EPIGRAMMA

Written by

EPIGRAMMA (yun. epigramma - ustki yozuv) - kichik hajviy she`r. YUnonistonda ibodatxona va haykallarga o`yib yozilgan she`riy parchalar E. deb atalgan. Ularda ma`budlar va qahramonlar madh etilgan, ba`zan E.lar hikmatli iboralarni ham qamrab oladi. Birinchi yunon E.lar antologiyasi mil. av. 1-a.da tuzilgan va 6- 10-a.larda to`ldirilgan; natijada 16 kitobdan iborat majmua vujudga kelgan (Palatin antologiyasi, 4000 ga yaqin E.). Lotin adabiyotida E. janri mil. av. 2- 1-a.larda paydo bo`lgan. YAngi davr adabiyotida, xususan, klassitsizm she`riyatida E. uncha katta bo`lmagan hajviy she`r bo`lib, odatda, biron-bir shaxsga qarshi yo`naltiriladi. So`nggi davr shoirlari ham E. janriga murojaat qilganlar, O`zbek adabiyotida H.H.Niyoziy, G`.G`ulom va b. bir qancha E.lar yozganlar.

Thursday, 19 December 2019 00:00

EPIGONLIK

Written by

EPIGONLIK (yun. epigonoi - keyin tug`ilgan) - badiiy adabiyot va san`atda yangilikka intilmaslik, an`ana shaklida paydo bo`lgan yo`nalish, uslub, janr hamda usullarni ko`r-ko`rona takrorlash, ko`chirmachilik. E. san`at va adabiyot namunalarini oldingi mazmun-mohiyat va estetik jozibadan ayirib, adabiyotni tinimsiz o`sish-o`zgarish imkoniyatidan mahrum qiladi. Bor badiiy an`analarni rivojlantirishga urinmaslik, ularga o`zgarishlar kiritishga intilmaslik, o`z yo`lidan yurishga botinmaslik orqali ijodni qolipga solish, nusxakashlik E.ning asosiy belgilaridir. Adabiy E.u yoki bu adabiy qarash, maktab yoxud yo`nalish badiiy ijodga turtki berolmay, uning rivojiga to`siq bo`la boshlaganida kuchayadi. Badiiy didlar almashayotgan, estetik karashlar yangilanayotgan davrda E., ayniqsa, avj oladi. E. ichki va tashqi singari 2 ko`rinishda bo`ladi. Tashqi E. biror adabiyotda mavjud hodisalardan nusxa olish, ko`chirish bo`lsa, ichki E. bir muallifning o`zini o`zi takrorlay boshlashidir. Badiiy adabiyot va san`atni ommaviylashtirish, uni hammabop qilishga urinish yo`lidagi harakatlar E.ning yoyilishiga sabab bo`ladi. E. birov qilgan badiiy kashfiyotni o`zlashtirib olganligi b-ngina emas, balki o`quvchilar estetik didini o`tmaslashtirgani, ularda shaxslik xususiyatlarini yo`qotib, ommalik belgilarini ko`paytirgani b-n ham millat taraqqiyoti uchun xavflidir.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ELEKTRON MUSIKA ChOLG`ULARI

Written by

ELEKTRON MUSIKA ChOLG`ULARI - zamonaviy musiqa cholg`ulari turi; tovushi elektron qurilmalar yerdamida elektr signallarni hosil qilish, kuchaytirish hamda o`zgartirish yo`li b-n paydo bo`ladi. Ilk namunasi - t ye l a r m o n i u m 1897 y.da amerikalik prof. T. Kaxill tomonidan ixtiro qilingan. Unda ijro etilgan musiqa asarlari Nyu-York telefon tarmog`i opqali uzatilgan. 1920 y.da rus muhandisi L. Termen havaskor musiqachilarga mo`ljallangan bir ovozli termenvoksni kashf qilgan. 1934 y.da L. Xammond birinchi ko`p ovozli elektroorganni ishlab chiqqan. Keyinchalik sintezator, orkestrator, 1980- 90 y.larda klavinova, raqamli piano va royal kabi klavishli, ritm mashina, raqamli barabanlar kabi urma va b. turlari rivoj topdi. Hozirda E.m.ch. elektr signallarni hosil qilish (elektromagnit generatori yoki ossillyator), ularni o`zgartirish (modulyator, filtr, feyzer, multieffektor, miksher, turli protsessorlar, kuchaytirgichlar), yozib olish (sekvenser, sempler), xotirada saqlash (turli disklar), tovushlarga aylantirish (akustik tizimi, dinamiklar) kabi qurilmalardan iborat. An`anaviy musiqa cholg`ularidan farqli o`laroq E.m.ch. barcha (musiqiy ohang va usullar b-n birga turli tabiiy va sun`iy) tovushlarni elektron-raqamli shaklga aylantirib (mas., sempler yordamida) xotiraga oladi hamda cheksiz imkon darajasida o`zgartira oladi. E.m.ch. pop-musiqa, elektron musiqada, shuningdek, turli fonogrammalarni tayyorlashda keng foydalaniladi. O`zbekistonda, asosan, 1980-y.lardan tarqala boshladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ELEKTRON MUSIQA

Written by

ELEKTRON MUSIQA - 1) elektron musiqa cholg`ulari, ovoz yozish hamda ovoz taratish (magnitofon kabi) qurilmalari vositasi b-n yaratilgan musiqa asarlari. Kompozitorlik ijodida konkret musiqa, maxsus kompyuter dasturlari asosida ijod etilgan kompyuter musiqasi, kinofilm, spektakl va b. uchun bastalangan amaliy E.m. kabi turlari ajratiladi. Ommabop musiqada 1970-y.lardan rivoj topib, barcha elektr va elektron musiqa cholg`ularidan keng foydalanilgan cholg`u rok musiqa (Space, Tangerine Dream va b. ansambllar), koinot mavzusida, asosan, sintezator uchun yaratilgan musiqa (Pink Floyd ansambli, Jan Mishel Jarr, Klaus Shulse va b.), noaniq ritmlar, rivojlanmagan ohang parchalari, ko`p qatlamli, cho`ziq akkord va shovqinlarga asoslangan embient uslubi (Brayyan Eno va b.), texnik qurilmalar tovushlarining taqlidlaridan foydalanilgan texno uslubi va b. ajratiladi; 2) musiqiy avangardizm yo`nalishlaridan biri. Sun`iy (obertonlarsiz) tonlarini elektron qurilmalari hamda maxsus kompyuter dastur (algoritm)lar yordamida qayta ishlashga asoslanadi. Asoschisi AQShda yashagan fransuz kompozitori E. Varez (1883- 1965) hisoblanadi (Ekvatorial asari, 1934 va b.). 1951 y. birinchi maxsus E.m. studiyalari yevropa, keyinchalik, Amerika va Osiyo mamlakatlarida tashkil topgan, 1960- 70-ylarda E.m.ning milliy maktablari yuzaga kelgan (Germaniyada - K.Shtokxauzen; AQShda - M.Bebbit, R.Seshns; YAponiyada - T.Mayudzumi, Misrda - X.al-Dabxa, Rossiyada - EArtemev, E. Denisov, A.Shnitke; Italiyada - L.Berio, L.Nono, Polshada - K.Pendereskiy va b.). 20-a.ning so`nggi choragidan E.m. Italiya (mas., Florensiya konservatoriyasi, 1970), AQSh, YAponiya, Niderlandiya, Germaniya va b. mamlakatlar oliy o`quv yurtlarida o`qitiladi, AQSh, YAponiya, Buyuk Britaniya, Polsha va Germaniyada umumta`lim tizimiga xam kiritilgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ELEGIYA

Written by

ELEGIYA - 1) lirik poeziya janrlaridan; g`amgin ruhdagi lirik she`r. E.ning asoschisi yunon shoiri Kallin (mil. av. 7-a.ning 1-yarmi) hisoblanadi. E.larda hayotdan qoniqmaslik, hasrat motivlari ustivorlik qilgan. Fransuz Elarida emotsionallik, psixologizm, nazokat ortdi. Rus E.si 18-a.da paydo bo`ddi va V. AJukovskiy, K.N. Batyushkov ijodida rivojlandi. AS. Pushkin bu janr uslubi, mavzusini yangiladi. 20- 30-y.lar o`zbek lirikasida E.ning dastlabki namunalari paydo bo`ldi. Hamzaning Tursunoyga, Cho`lponning o`zbek qizlari taqdiriga bag`ishlangan she`rlarida E.ga xos qayg`u motivlari, g`amgin kayfiyat o`z ifodasini topdi. Keyinchalik Oybek, H.Olimjon va b. shoirlar o`zbek E.sining eng yaxshi namunalarini yaratdilar; 2) musiqada - o`ychan, hazin, ba`zan motamsaro xarakterdagi vokal yoki cholg`u asar. Mustaqil janr sifatida 17-a.dan ma`lum (G.Pyorsell va b.). YUksak namunalarini J. Massne (ovoz, violonchel va forte- piano), M. Glinka, N. Myaskovskiy (romanslar), P. Chaykovskiy (torli orkestr uchun), S. Raxmaninov (Elegik trio va b.), 20-a.da I.Stravinskiy, B.Bartok va b. yaratgan. O`zbekistonda M Burhonov (violonchel va fortepiano uchun), A. Kozlovskiy (5 ta, violonchel uchun) E.lari tanilgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

EKSPROMT

Written by

EKSPROMT (lot. expromptus - tayyor, tez) - 1) maxsus tayyorgarliksiz, hozirjavoblik b-n yaratilgan asar, improvizatsiya. Doston, terma, she`r, askiya, so`z o`yini, lapar, yor-yor, qo`shiq va b. ko`rinishlarda bo`lishi mumkin. 18-a.da Fransiyada, 18-a. oxiri va 19-a. boshlarida Rossiyada (N.Karamzin, A. Pushkin, M. Lermontov va b. ijodida) keng tarkalgan. V. Mayakovskiy, M. Svetlov, G`.G`ulom, shuningdek, o`zbek baxshilari, askiyachilari uchun xarakterli (yana q. Badiha); 2) musiqada - badihago`ylik tarzida (asosan, fortepiano uchun) yaratilgan cholg`u pesa. Mustaqil janr sifatida 19-a. boshida romantik kompozitorlar ijodida yuzaga kelgan. F. Shubert, F. Shopen, F. List E.ning mumtoz namunalarini yaratishgan. E. turli (sonata, murakkab 3 qismli, variatsiya va b.) shaklda bo`lishi mumkin.