Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Madaniyat va san`at atamalari (931)

Thursday, 19 December 2019 00:00

EKSPRESSIONIZM

Written by

EKSPRESSIONIZM (lot. expressio - ifodalash, izhor qilish) - 1900- 20- y.larda adabiyot va san`atda paydo bo`lgan yo`nalish; davrning o`tkir inqirozlarining aks sadosi sifatida yuzaga kelgan. E. asarlaridagi ijtimoiy tanqidiy ruhi b-n parallel mavjud bo`lgan yoki keyin yuzaga kelgan avangard san`atidan farq qiladi. Uning asarlarida zamonaviy sivilizatsiyaning inqirozi tabiat va insoniyatga yopirilib kelayotgan halokat ko`rinishi tarzida namoyon bo`ladi. E. termini ilk bor X. Valden tomonidan qo`llangan (1911). E.da, asosan, ijodkorning sub`ektiv tasavvurlari, his-tuyg`ulari ifodalandi, ulardagi ehtiroslilik va jiddiylik asarlarga jo`shqinlik baxsh etdi. E. taraqkiyoti qarama-qarshiliklarga ega bo`ldi, bir tomondan, modernistik an`analarning rivojlanishiga ta`sir ko`rsatsa, boshqa tomondan, ijtimoiy tanqidiy yo`nalishning qaror topishini ta`minladi. Tasviriy san`atda E. o`tmishdoshlari (turli darajada simvolizmga yaqin bo`lgan) golland rassomi Van Gog, norvegiyalik E. Munk, belgiyalik J. Ensor ijodidan ta`sirlandilar. E. tamoyillari ko`proq nemis va avstriyalik rassomlar ijodida o`zini to`liq namoyon qildi. Inqilobiy mafkura ta`sirida bir qator rassomlar ijodida E. urush va inson huquqlarining poymol etilishiga qarshi bo`yoqlarga ega bo`ldi. E. grafika (dastgoh va kitob grafikasi)da ham sezilarli o`rin tutdi. Oq-qora bo`yoqlarning keskinligi, tasvirlarda erkin shakllarning ishlatilishi grafik asarlarga jo`shqinlik baxsh etish b-n birga uning ichki mohiyatini yoritishga xizmat qildi (mas., belgiyalik F. Mazarel asarlari). O`zbekiston tasviriy san`atida E. ta`siri 20-a.ning 20- 30-y.larida M. Kurzin, V. yeremyan, V. Ufimsevlarning ayrim asarlarida seziladi. N. Kashinaning ilk ijodida shu ta`sirni ko`rish mumkin. Musiqada E.ning ilk ko`rinishlari G. Maler (etuk simfoniyalari va Er haqida qo`shiq turkumi) R. Shtraus (Salomeya va Elektra operalari) ijodida namoyon bo`lgan. Musiqiy E. to`laligicha YAngi Vena maktabi vakillari asarlarida, keyinchalik uning uslubiy tamoyillari boshqa kompozitorlar ijodida ham o`z aksini. E.ga xos o`ta hayajonli, keskin kayfiyat qarama-qarshi (og`ir qayg`uli, g`amgin yoki xayoliy, osoyishta bo`lgan) obrazlar to`qnashuvi orqali yuzaga keladi. Ifoda vositalari atonallik, dodekafoniyaga xos unsurlarning keng tatbiq etilishi, garmoniyaning o`tkir hamohangsizligi, kuy tuzilmalari o`zaro bog`lanmaganligi, vokal partiyaning nutq intonatsiyalariga asoslanganligi b-n ajralib turadi. O`zbekiston kompozitorlaridan F. va D. YAnov-YAnovskiylarning turli janrdagi asarlari, N.Zokirovning operalari, M.Tojiev va T.Qurbonovning ayrim simfoniyalarida E. xususiyatlari uchraydi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

EKSPONAT

Written by

EKSPONAT (lot. expono - ko`rgazmaga qo`yilgan) - muzey va ko`rgazmalarga qo`yiladigan va namoyish qilinadigan narsa (badiiy asar, tarixiy xujjat va h.k.).

Thursday, 19 December 2019 00:00

EKSPOZITSIYA

Written by

EKSPOZITSIYA (lot. Expositio - ko`rsatish, bayon etish) - badiiy asar, moddiy madaniy yodgorliklar, tarixiy hujjat va b.ning ko`rgazma va muzey zallarida yoki ochiq joylarda ma`lum tizimda joylashtirilishi. Doimiy va davriy E.ning maqsadi barcha eksponatlarni ularning badiiy va ilmiy qiymati, tarixiy badiiy jarayondagi o`rni, materiallarning ahamiyatini mukammal yoritib berishdir. E. erkin yoki tomoshabinlarning tanishish yo`nalishlarini hisobga olgan holda tuziladi. Zamonaviy sharoitda E. eksponatlarni saqlash qoidalariga javob beradigan maxsus uskunalar, eksponatning qisqacha xarakteristikasi hamda E. xususiyatlari, asarlari bayon qilingan ixcham matnlar b-n ta`minlanadi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

EVFONIYA

Written by

EVFONIYA (yun. - euphonia - ohangdorlik, ohangdoshlik) - nutqning ohangdorligini ta`minlovchi turli xil fonetik usullar, holatlar majmui; fonikaning tarkibiy qismlaridan. E. fikrning estetik go`zalligini, musiqiyligini va emotsional ta`sirchanligini ta`minlaydi, she`riy ritmning izchilligini, poetik fikrning jarangdorligini ifodalaydi. Qofiya, alliteratsiya, assonans va tovush takrorlanishi E.ning usul va vositalari hisoblanadi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ShO``BA

Written by

ShO``BA (arab. - qism, tarmoq) - 1) O`rta asr O`n ikki maqom tizimida papda tuzilmalarining muayyan tarmog`i. Sh.lar asosiy maqomlarga aloqador bo`lgan quyi tabaqadagi parda tuzilmalaridir. Sharq musiqa nazariyasiga oid adabiyotlarga ko`ra, jami 24 Sh. bo`lib, tovushqatori 2 dan 10 pog`onagacha yetgan. Ular, asosan, Dugoh, Segoh, Chorgoh, Panjgoh, Ashiran, Navro`zi Arab, Mohur, Navro`zi Xoro, Navro`zi Bayotiy, Hisor, Nuhuft, Uzzol, Avj, Nayriz, Mubarqa`, Rakb, Sabo (Navro`zi Sabo), Humoyun, Zovuliy, Isfahonak yoki Ro`yi Iroq, Bastai Nigor, Nihovand, Javziy, Muxayyar deb nomlanadi. Ba`zi manbalarda Nishoburak, Mag`lub, Ajam (Navro`zi Ajam) kabi Sh. nomlari ham keltirilgan; 2) Shashmaqomda jamlangan mukammal ashula yo`llari. Sh. namunalari o`zaro farqli 2 guruhga taqsimlangan bo`lib, birinchisini saraxbor, talqin, nasr va yakunlovchi ufar, ikkinchisini esa, asosan, savt va mo`g`ulcha (tarkibiy shoxobchalari b-n) kabilar tashkil etadi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ShTRIX

Written by

ShTRIX - torli-kamonli musiqa cholg`ularda ijro jarayonida kamoncha orqali tovush hosil qilish yo`llari; legato, detashe, stakkato, spikkato singari turlari bor. Ba`zan sozandalar orasida Sh. so`zi boshqa turli musiqa cholg`ulari ijrosi, hatto ashula ijrosiga nisbatan ham qo`llaniladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ShOHNAY

Written by

ShOHNAY, shexnay - surnaysimon tilchali-puflama musiqa cholg`usi. Shimoliy Hindistonning asosiy mumtoz sozlaridan. YOg`ochdan qilingan konussimon tanasida 7 ta chalg`ich (barmoq) teshigi mavjud. Qamishdan yasalgan tilchasi orqali havo yuboriladi. Baland, kuchli va jarangdor tovushga ega. Ijro jarayonida Sh.ga past ovozli (bansuri nay kabi) puflama hamda urma (nog`ora, tabla va b.) cholg`ular jo`r bo`ladi. Turli oilaviy va diniy marosimlarda, xalq bayramlarida, hozirda esa konsert cholg`usi sifatida ham keng qo`llaniladi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ShIRU ShAKAR

Written by

ShIRU ShAKAR, san`ati mulamma` - ma`lum tartib b-n 2 tilda yozilgan she`r; shunday she`r yozish usuli. O`zbek she`riyatidagi Sh.sh.da she`rning 1-misrasi o`zbekcha, 2-misrasi forscha yoki arabcha, fors she`riyatida esa aksincha, 1-misra forscha, 2-misra o`zbekcha (turkiy) yoki arabcha bo`lishi mumkin. O`n baytgacha arabcha, keyin forscha aytilgan she`rlar ham bor. Taxm. 15-a.dan bunday uslub Sh.sh. deb yuritiladi. YUsuf Amiriy Bang va Chog`ir munozarasi asarida Chog`ir va Bangni sut b-n shakarga o`xshatib, Shiru shakartek bir-biri birlan qarin, deydi. Uch tilda yozilgan she`r shahdi shiru shakar deb atalgan. Sh.sh. alementlari G`arbiy yevropa va rus adabiyotida ham mavjud. 15-a.da Italiyada bu xil asarlar makaronik poeziya deyilgan. 18- 19-a.larda bu she`riyat namunalari Rossiya yozuvchilari ijodida ham ko`rindi. Lekin yaratilish usuli va maqsadiga ko`ra Sh.sh. b-n makaronik poeziya aynan bir hodisa emas. Odatda Sh.sh. lirik, makaronik she`rlar hajviy, yumoristik xususiyatga ega.