Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Madaniyat va san`at atamalari (931)

Thursday, 19 December 2019 00:00

HISSIYOT

Written by

HISSIYOT - berilgan shart-sharoitlarda rolning xatti-harakat va

Thursday, 19 December 2019 00:00

HIJO

Written by

HIJO (arab. - bo`g`in) - she`riy nutqning ritmik birligi, ya`ni so`zning bir nafas zarbi b-n aytiladigan qismi. H. ko`pincha, tilshunoslikdagi bo`g`in tushunchasiga to`g`ri keladi, ba`zan bo`g`indan farqli o`laroq undosh tovushning o`zidan ham tuzilishi mumkin. Mas., Vasl bog`iG`ichra sendek G`shohi zolimG` ko`rmadim, Ishq kuyiG`da o`zimdekG` notavone topmadim (Alisher Navoiy) baytidagi vasl, ishq so`zlaridagi l va q undoshlari mustaqil H.ni tashkil etadi. H. talaffuziga ketgan vaqt va tuzilishiga ko`ra ikkiga bo`linadi: cho`ziq (-) va qisqa (v) H. Cho`ziq H. unli b-n tugasa, qisqasiga nisbatan cho`ziqroq talaffuz qilinadi yoki undosh b-n tugaydi (chunonchi, yuqoridagi: Vasl bog`i kabi). H.lar ruknlarni tashkil etadi (yuqoridagi baytda 8 ta rukn bor). Aruz vaznidagi she`rlar uchun qisqa va cho`ziq H.larning muayyan bir tartib-nisbatda kelishi va bundan hosil bo`ladigan ruknlar asos bo`lsa, barmoq vaznidagi she`rlar ritmida bo`g`inlarning soni va turoqlar asos bo`ladi. HIKOYA - badiiy adabiyotda kichik epik janr, hayot hodisalari ixcham ifoda etiladigan nasriy asar. Jahon adabiyotida H. qadim an`analarga ega. O`tmishda H. folklor asarlari tarkibida bayon unsuri bo`lib ishtirok etgan. Mustaqil janr sifatida faqat yozma adabiyotda shakllangan. yevropa adabiyotida H.chilikning rivojlanishiga italyan yozuvchisi Bokachcho Dekameron asari b-n katta hissa qo`shgan. O`zbek adabiyotida H. juda qadimdan boshlangan. Ilk yozma adabiy yodgorliklar -Kultegin va To`nyuquq bitiktoshlarida bayon qilingan voqealar ishtirok etuvchilar tomonidan hikoya qilingan. Nosiriddin Rabg`uziyning Qisasi Rabg`uziy asarida ham axloqiy xarakterdagi H.ning yaxshi namunalari bor. Alisher Navoiy Hayrat ul-abror dostonining 5-maqolotidagi Hotami Toy hikoyati, 20-maqolatidagi Ul qul hikoyati, Sab`ai sayyor dostonidagi yetti musofir H.lari ham bu janrning ilk namunalari hisoblanadi. O`zbek adabiyotida realistik H. janri 20-a. boshlarida shakllandi. H. atamasi kengroq ma`noda biror voqeani gapirib berishni ham anglatadi. So`zlab berilgan bunday voqelik o`z qamrovi, hajmi, rang-barangligi b-n qissa yoki romanga xos bo`lishi ham mumkin. Bunday hollarda bu atama janr ma`nosida tushunilmaydi. Mac., O`.Hoshimovning Ikki eshik orasi romani 9 personajning 49 ta hikoyasidan tashkil topgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

HAL

Written by

HAL (arab.) - eritilgan oltin, kumush va b. metallar kukuni: 1) zargarlikda biror metall yuzasiga (kumushga oltinni, metallga esa kumushni) yugurtirish uchun ishlatiladi hamda shunday eritmani biror buyumga yopishgani ham H. deb ataladi; 2) naqqoshlik (jumladan, me`morlik)da naqshni bo`yashda keng qo`llanadi. Bunda oltin, kumush, bronza kukuni lok, alif yoki yelim b-n aralashtirilib bo`yoq tayyorlanadi, shu bo`yoqda naqsh bo`yaladi, zarhallanadi. Ba`zan bezak yuzasiga lok surtib ustiga H.purkab pardoz beriladi. H.ga tuxum (tillaga sarig`i, kumushga oqi) qo`shilsa, bo`yoq yaltiroqlik xususiyatini yaxshi saqlaydi. O`zbekiston hududidagi me`moriy obidalar H. aralashmali bo`yoqlar b-n pardozlangan (mas., Amir Temur maqbarasi, Tillakori Madrasa va b.).

Thursday, 19 December 2019 00:00

HAYKALTAROShLIK

Written by

HAYKALTAROShLIK - tasviriy san`at turi; borliqni hajmli shakllarda, makonda uch o`lchamda tasvirlashga asoslanadi. Tasvir ob`ekti, asosan, inson; shuningdek, hayvonlar (animalistika), tabiat (manzara) va narsalar (natyurmort). H.ning 2 asosiy ko`rinishi - aylanib kuzatish imkonini beruvchi dumaloq haykal hamda faqat bir tomondan ko`rishga mo`ljallangan bo`rtma (qabariq) tasvir relef turi farqlanadi. Relef, o`z navbatida, yuzaga nisbatan bir oz bo`rttirib ishlanadigan barelef hamda tasvir yuzaga nisbatan ancha bo`rttirib ishlanadigan gorelefga bo`linadi; shuningdek nursoya o`yini hisobiga tasvir ko`zga tashlanadigan tekis yuzaga ishlanadigan yana o`yma ko`rinish mavjud. H. bajaradigan vazifasi va mazmuniga ko`ra bir necha turlarga bo`linadi: monumental haykaltaroshlik, bezak haykaltaroshligi, dastgoh H., mayda haykaltaroshlik turlari o`zaro yaqin aloqada rivojlanadi hamda o`ziga xos xususiyatlarga ega. Me`morlik san`ati b-n bog`liq bo`lgan monumental H.ka muhim tarixiy voqealar, atoqli shaxslar xotirasini abadiylashtirish maqsadida o`rnatilgan monument, yodgorliklar, H. ansambllari kiradi, ular, o`zida katta mazmunni ifodalaydi hamda mustaqil ahamiyatga ega; biroq H.ning bu turi bevosita muhit, me`moriy inshootlar hamda tabiat b-n uyg`un bo`lishi lozim, bu unga yanada ulug`vorlik va ta`sirchanlik baxsh etadi. Monumental H.ka xos bo`lgan xislatlardan biri qahramonlarni ko`tarinki ruhda tasvirlashdir. Monumental H. asarlari uzoqdan ko`rishga mo`ljallanganligi sababli, katta-katta yaxlit shakllardan keng foydalaniladi; odam yuzidagi mayda unsurlar, kiyimdagi buklanishlar, mayda qismlar ko`rsatilmasligi mumkin. Bezak H.ga istirohat bog`lari, xiyobonlar, ko`cha va bog`lar, shuningdek, me`moriy binolarning devorlarini bezash uchun ishlanadigan turli bezak haykallar kiradi; asarlarida ramziy obrazlar, hayvonlar shakli keng ishlatiladi. Binolarning devorlariga ishlanadigan bo`rtma tasvirlar, amaliy san`at buyumlari yuzasiga ish- lanadigan bezaklar, favvora, panjara, badiiy darvozalar ham shu H. ning ko`rinishidir. Dastgoh H.ga mustaqil mazmunga ega bo`lgan, san`atning boshqa turlariga tobe bo`lmagan asarlar kiradi; ular ko`rgazmalar, muzey xonalariga va uylarning intereriga qo`yish uchun mo`ljallanadi. Bu tur asarlarda voqelik o`zining butun borlig`i b-n aks ettiriladi hamda inson ruhiyatidagi nozik o`zgarishlar, uning ichki kechinmalari, kayfiyatini ochib berish imkoniyati katta. Dastgoh H. asarlari byust (belgacha bo`lgan portret), tors, haykal (odam gavdasining natural kattalikda ishlangan ko`rinishi), haykalcha (natural kattaligidan kichik bo`lgan haykallar), koloss (haddan ortiq kattalikda ishlangan haykallar, mas., Rodos kolossi), janrli haykal (muayyan muhitda tasvirlangan odam yoki odamlar guruhi) va b. ko`rinishda bo`ladi. Kichik shakllar H.gi o`z xarakteriga ko`ra amaliy bezak san`atiga yaqin turadi. Bunga stol ustiga qo`yiladigan sopol, chinni va b. xom ashyolardan ishlanadigan haykallar kiradi. Eng ko`p tarqalgan turlaridan biri terrakota; medal yasash san`ati va gliptika ham shu turga mansub. H.da ijodkor nursoya o`yinidan foydalanish orqali asarning ta`sir kuchini oshirishga erishadi (nur tushishi b-n haykal jonlanadi, nur yo`nalishining o`zgarishi b-n undagi nursoya tovlanishi ham o`zgaradi, natijada undan tomoshabin oladigan taassurot ham o`zgarib boradi). Bu ayniqsa monumental va bezak H. asarlari uchun qo`l keladi, chunki maydon yoki xiyobonga o`rnatilgan haykalga ertalabki quyosh nurlari bir joziba bersa, kechki kun botish paytidan quyosh nurlari boshqacha bir fayz kiritadi. H.da insonning tashqi ko`rinishi, sokin yoki harakatdagi holatini aks ettirish b-n uning imkoniyati tugamaydi, asarda kechinmalar, hayajon, g`amginlik va b. ham o`z ifodasini topadi. Haykaltarosh mahorati, to`g`ri topilgan harakat, yuzdagi mimik holat asarning ta`sirli bo`lishida muhim o`rin tutadi. H. asarlari uchun tosh, granit, bronza, marmar, yog`och, metall (oltin, kumush, nikel kabi qimmatbaho metallar), sement, gips kabi turli materiallar ishlatiladi. H.da tanlangan xom ashyo uning rangini belgilaydi. Xalq H.dagina haykallarni bo`yash hollari uchraydi. H. asarlari yaratishda yumshoq moddalar (maxsus loy, mum, plastilin va b.), qattiq moddalar (turli nav toshlar, yog`och va b.)dan kesib (yo`nib) yoki o`ymakorlik b-n keraksiz qismlarini olib tashlash yo`li b-n yaratiladi; suyuq holatdan qattiq holatga o`tish xususiyatiga ega bo`lgan moddalar (turli metall, gips, beton va b.)dan qolip yordamida quyib ishlanadi; keramika H. asarlari tayyorlashda maxsus loy navlaridan foydalaniladi, shakl bo`yama naqsh yoki rangli sir b-n qoplanadi va maxsus pechlarda kuydiriladi. H. asari taglikka (postament yoki pedestalga) o`rnatiladi; ba`zan haykaltarosh maqsadini yuzaga chiqarishda bir necha taglikka o`rnatilgan haykallar, releflardan foydalanishi mumkin. H. qadimdan - ibtidoiy jamiyatda insonning mehnat faoliyati va diniy tushunchalarning paydo bo`lishi b-n shakllanib, yasash jarayonida H.ga xos uslub (yo`nish, ishlov berish, yumshoq loydan shakllar yasash) b-n o`z hissiyoti, kechinmalarini tasvirlay boshlagan: Hayvonlarning dumaloq, g`or yoki tosh yuzasiga ishlangan bo`rtma haykallari ibtidoiy kishilar qarashlarining ifodasidir. Bo`rtma tasvirlar yumshoq tosh, suyak va yog`och yuzasiga ishlangan, mehnat va ov qurollarini bezashda hamda tumor sifatida ham foydalanilgan. Oltin va b. qimmatbaho materiallardan bo`rtma tasvirli amaliy san`at buyumlari, loydan haykalchalar yasashda katta muvaffaqiyatlarga erishildi ( mas., Skiflar madaniyati va b.). Quldorlik tuzumi davridan H.da yangi bosqich boshlandi, bu davr uslub rang-barangligi, mavzu va turlarining ko`lami b-n ajralib turadi. Bu jihatdan H.da Qadimgi Sharqning alohida o`rni bor: ilk bor mahobatli haykallar, dastgoh portretlari, jo`shqin, harakatga to`la bo`rtma tasvirlar yaratildi. Shumer va Akkad, Bobil va Ossuriya yodgorliklari, Misrdagi mahobatli haykallar, nafis bo`rtma tasvirlar shu davrning nodir yodgorliklaridir. O`rta Sharq, jumladan, O`zbekiston hududida yaratilgan Xorazm, Sug`d, Baqtriya yodgorliklari, Tuproqqal`a, Varaxsha, Afrosiyob, Xolchayon, Dalvarzintepa, Quvaning mahobatli haykal va bo`rtma tasvirlari, mayda haykalchalar, amaliy san`at buyumlarini bezashda ishlangan turli badiiy shakllar davrning boy madaniyatidan dalolat beradi. Antik davrda voqeband relef, portret o`z rivojining yuqori bosqichiga ko`tarildi, odamning ruhiy holatini ifodalash borasida katta yutuqlarga erishildi. yevropa mamlakatlarida xristian dini H.ni rivojlantiruvchi asosiy kuch bo`ldi: soborlar qoshida H. ustaxonalari tashkil etildi, bu yerda bo`lajak haykaltaroshlar tayyorlandi, ibodatxonalar uchun dumaloq haykal va releflar yaratilib, ular diniy g`oyalarni targ`ib qilishga xizmat qildi. H. roman va gotika uslubida qurilgan binolar kompozitsiyasining ajralas kismiga aylandi. 19-a. oxiri - 20-a. boshidagi H. rivojiga davrning yangi oqimlari ta`sir etdi. Bu jarayonda fransuz haykaltaroshi O.Roden ijodi muhim ahamiyatga ega bo`ldi. Uning ta`sirida nafaqat fransuz, balki ko`pgina zamonaviy yevropalik va b. haykaltaroshlar ijodi shakllandi. 20-a. H. san`ati qarama-qarshi omillarga asoslangan. Bir tomondan realistik san`at yo`nalishi o`z badiiy ko`lamini kengaytirishga, ifoda vositalarining ta`sirchanligini oshirishga intilgan bo`lsa, ikkinchi tomondan avangard san`ati o`z imkoniyatlarini keng namoyon eta bordi. 20-a. badiiy uslublari (kubizm - P.Pikasso, A.Arxipenko, A.Loran; konstruktivizm -

Thursday, 19 December 2019 00:00

HAYKAL

Written by

HAYKAL (arab. - katta, ulug` shakl) - 1) tasviriy san`at asari; haykaltaroshliqda. tosh, yog`och, suyakni yo`nib, o`yib, metall (asosan, bronza, zanglamaydigan po`lat), beton, gipsni qolipga quyib, qotirib, sopol, chinni haykalchalar tayyorlashda loyga shakl berib, keyin qizdirib ishlanadi. Monumental (ochiq havoda), dastgohli (bino ichida), bezak (me`morlik, bog`-parkda), juda kichik hajmda ishlanadigan (uy ichida bezak vazifasini o`tovchi) xillari bor; 2) zargarlik buyumi; qoraqalpoq ayollarining murakkab ko`krak taqinchog`i. Haykel deb ham ataladi. Zebigardonnit eng qadimgi va aniq nomi. H. asosiy turunj va bo`yinga osiladigan zanjirli qismlardan iborat: yuzasi bosma naqshlar b-n bezatilgan turunj qismi hajmdor bo`lib, yirik marjonli ko`zlar qadalgan yapaloq naycha va uning ustki va ostki tomoniga kungurador (ona-ma`buda tasvirini ifodalovchi) shakllar ishlangan qismlardan iborat; quyi qismi yaproqcha, dumaloq qubbachalar, zig`iraklar osilgan zanjirli shokilalar b-n hoshiyalanadi. Qadimdan hosildorlik homiysi (tumor) sifatida qadrlangan. H.ni raqqosalar milliy kiyimning tarkibiy qismi sifatida taqadilar.

Thursday, 19 December 2019 00:00

HAJVIYA

Written by

HAJVIYA - badiiy adabiyot turlaridan: satira va yumor, Hajviy asarlar tanqidiy ruhda bo`ladi. O`tmishda Sharq xalqlari, shu jumladan, o`zbek adabiyotida, asosan, she`riyat va folklorda mustaqil janr sifatida rivojlangan. Ularda jamiyat hayotining, shuningdek, ayrim guruh yoki shaxslarning aksariyat yomon tomonlari tasvirlanadi. H.da tanqid qilinuvchi ob`ektga qaratilgan kinoyaviy masxaralovchi yoki fosh etuvchi kulgi asarning g`oyaviy mundarijasini va badiiy vositalarini belgilaydi. H. turli janrlarda yozilishi mumkin. Mas., O`lik jonlar (N.V.Gogol) hajviy roman shaklida, Maysaraning ishi (Hamza), So`nggi nusxalar (A.Qahhor) hajviy pesa shaklida, YOvuz niyatli kishilar (A.Chexov), Sudxo`rning o`limi (S.Ayniy), Qabrdan tovush (A.Qahhor) hajviy hikoya shaklida, To`yi Iqon bachcha (Muqimiy) hajviy she`r shaklida, Bizning mulohazalarimiz (A.Qahhor) hajviy feleton shaklida yozilgan. Hajviy asarlarda voqeani bo`rttirib tasvirlash, mubolag`a va fantaziyadan keng foydalanish xarakterli. H. jamiyat hayotidagi ayrim illatlarni yo`qotishga, kamchiliklarni tuzatishga, oldini olishga xizmat qiladi (yana q. Satira).

Thursday, 19 December 2019 00:00

HAVASKORLIK TEATRI

Written by

HAVASKORLIK TEATRI - teatr san`ati bilan asosiy mashg`ulotlardan tashqari shug`ullanadiganlar teatri.

Thursday, 19 December 2019 00:00

G`IJJAK

Written by

G`IJJAK - torli-kamonli musiqa cholg`usi. O`zbek, tojik, uyg`ur, qoraqalpoq, turkmanlarda hamda kamon, kemancha nomi b-n ozarbayjon, arman, gruzin, eron, turk va b. Sharq xalqlarida keng tarqalgan. O`rta asr musiqa risolalarida bayon etilgan rivoyatlarga ko`ra uni (g`ipchak nomi b-n) Forobiy yaratgan, Ibn Sino dastlabki 2 torini kvartaga sozlagan, Qulmuhammad Udiy esa G`.ka 3- torni qo`shgan. Ungacha 2 simli G`.da ipakdan eshilgan yoki simli aks-sado beruvchi torlar soni 8-11 tagacha bo`lgan. G`.ning yumaloq cho`michsimon kosasi oldin qovoq, kokos yong`og`idan, hozirda yog`och (tut, yong`oq) g`o`lachasidan o`yib yasaladi va kosasi og`ziga teri yoki pufak tortiladi. Pardasiz dastasining bir uchiga quloqlar o`rnatiladi, bir uchi esa kosaxona ustiga joylashadi. Dasta b-n kosaxonaning umumiy uzunligi 550-900 mm atrofida. Hozirda G`.ning torlar soni 3-4 bo`lib, kvarta-kvintaga sozlanadi. Ular dastaning yuqori qismida joylashgan shayton xarak va kosaxona ustidagi xarakka yotqiziladi. Umumiy diapazoni 4 oktavadan ortiq. G`.ning inson ovoziga yaqin, nozik va dardli tovushi, qochirimlarga boy, xonaqoiy ijro uslubi tufayli milliy mumtoz musiqa ansambllarida asosiy o`rin tutadi. Navoiyning Majolis un-nafois asarida aytilishicha, G`.ni chala bilish barcha saroy sozandalari uchun shart bo`lgan. O`rta asrda Alijon G`ijjakiy, Xo`ja O`zbek G`ijjakiy kabi san`atkorlar mashhur bo`lgan. O`zbekistonda G`. ijrochiligining o`ziga xos uslublari, asosan, Andijon, Buxoro va Xorazm an`anaviy maktablari orqali namoyon bo`lgan. Farg`ona vodiysi hofizlik san`ati hamda surnay ijrochilik an`analari ta`sirida shakllangan Andijon maktabi (T.Jalilov, G`.Hojikulov, E.Ro`ziboev, YU.YUsupov va b.) mayda urg`u (aksent)lar, kuy tuzilmalarini uzmasdan chalish yo`llari, surnayga xos qochirimlar singdirilganligi b-n ajralib turadi. K. Jabborov, G`.Toshmatov, M.Niyozov, M.Muhammedov ijrosida Surnay Irog`i, O`yin Munojoti, Dugohi Husayniy hamda Kezarman (G`.Toshmatov), Gul mavsumi K.Jabborov) kabi G`. kuylari mashhur. Mahalliy musiqa an`analari (ayniqsa, Shashmaqom yo`llari) negizida qaror topgan Buxoro maktabiga G`.ning xuddi titrayotgan kamonni yurg`izib sadolanishi, har bir pardani o`zida to`lqinlatib (tebranish) tezlashishi xos. Buxoro G`.chilik maktabi