Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Madaniyat va san`at atamalari (931)

Thursday, 19 December 2019 00:00

ChODIR XAYOL

Written by

ChODIR XAYOL - o`zbek an`anaviy qo`g`irchoq teatri turi. Odatda, qo`g`irchoqlarning boshi, iyagi, kindigi, tirsagi, bilagi, tizzasi, to`pig`i iplar b-n bog`lanib, bir uchi dastcho`pga ulanadi. Parda ortida turgan qo`g`irchoqboz dastcho`pdan ushlab qo`g`irchoqni sahnaga olib chiqadi va iplarni tortish orqali ularni harakatga keltiradi. Sayilgoh, ko`cha yoki hovlida orti tabiiy to`sinli joy tanlanib, uzunligi 5- 6 m, bo`yi 2- 2,5 m keladigan rangdor yoki yo`l-yo`l chitdan parda tutiladi. Uning o`rtasi kesilgan bo`ladi. Chodir deb atalgan bu joyning ortida uzunligi 3- 3,5 m., bo`yi 20- 25 sm keladigan ichki qora chodir bo`lib, uning ham pastki tomoni 180 sm uzunlikda va 70- 75 sm balandlikda kesiladi va o`yin joyi hosil qilinadi. Ichki chodir ostona, ustun, bolor, tirgovuchlardan iborat moslama b- n tiklanib turadi. YArim metrgacha ichkarida qora orqa parda bo`ladi. Tomoshalar, odatda, kechqurun ko`rsatilib, 50 tacha qo`g`irchoq o`ynatilgan. Ch.x. O`zbekiston hududida taxminan 6-a.da maydonga kelgan. 14-a.ning 2-yarmidan 16-a.ning boshigacha keng taraqqiy etgan. Dastlab xalq afsonalari, mifologik syujetlar yoritilgan bo`lsa, 18- 19-a.larda unda satirik bo`yoqlar b-n saroy hayoti, bozor manzaralari aks etgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ChODIR JAMOL

Written by

ChODIR JAMOL - o`zbek an`anaviy qo`g`irchoq teatrining turi. Unda qo`g`irchoqlar qo`lga kiyib o`ynatiladi. Shunga ko`ra, u qo`l qo`g`irchoq deb ham yuritiladi. Uning tomoshalari asosan kunduzi ko`rsatilgan. Sahnasi ko`pincha qizil yoki sariq tusli qattiq gazlamalardan xaltasimon qilib tikilgan bo`lib, chodir deb ataladi. Qo`g`irchoqboz chodir ichiga kirib quyi qismini beliga bog`lab oladi, boshi uzra turadigan yuqori qismi esa oshiq-mashuqli bolorcho`p, ostona, ikkita yon cho`p va tirgovuchlar yordamida to`rtburchak sahna tusini oladi. Qo`g`irchoqboz o`zi ko`rinmasdan cho`kkalab yoki tik turgan holda chodir ichiga tikilgan cho`ntakda taxlab qo`yilgan qo`g`irchoqlardan har gal ikkitasini chiqarib o`ynatadi. Qo`g`irchoqlar qo`ndirilgan barmoqlar harakatlanishi b-n qo`g`irchoqlarga jon kiradi. Ch.j. O`zbekiston hududida taxminan 5-a.da yuzaga kelgan. 14- 16-a.larda keng taraqqiy etgan. U, asosan, real hayotdan olingan voqealarni aks ettirgan. 20-a.da xalq qo`g`irchoqbozlari, asosan, Ch.j. turida ishlab keldilar. YAngi shakldagi professional va havaskor qo`g`irchoq teatrining tashkil topishida ham Ch.j. muhim rol o`ynaydi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ChINDOVUL

Written by

ChINDOVUL - o`zbek va tojik xalqlarida dubulg`a shaklidagi, bir tomonidan teri b-n qoplangan urma cholg`u. Harbiy yurishlar va turli marosimlarda qo`llanilgan. Ch. otliq askar egariga boylangan, tayoq yoki qamchi dastasi b-n chalingan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ChARX

Written by

ChARX - 1) qadimgi doira usullaridan biri; shu usulda ijro etiladigan o`zbek xalq kuylari. Ch. kuyining surnay yo`li ham bo`lib, dorbozlik o`yinlari vaqtida surnay, nog`ora kabi sozlardan iborat ansambllarda ijro etiladi. Shodiyona surnay turkumining bir qismi ham Ch. deb yuritiladi; 2) o`zbek xalq qo`shig`i. O`tmishda charxda ip yigirish jarayonida aytilib, xotin-qizlarning his-tuyg`ularini ifoda etgan; 3) xalq raqslarida chir aylanib ijro etiladigan o`yin harakatlaridan biri.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ChAPANDOZ

Written by

ChAPANDOZ (fors. - teskari, chapaqay) - 1) o`zbek va tojik musiqasida 3G`4Q3G`8 takt o`lchovidagi murakkab doira usuli. Talqin usulining aksi bo`lib (teskari ijro etilishi uchun) shunday nom olgan; 2) shu nomli doira usuli jo`rligida ijro etiladigan mumtoz kuy va ashulalar. Ko`proq hazaji musammani solim (mafoilun-mafoilun...) vaznidagi g`azallar b-n ijro etiladi. Ch.lar muayyan kuy va ashulaning Ch. usuliga tushirilgan varianti bo`lib, asosiy ashula yo`li va nomi b-n qo`shib ataladi (mas., Chapandozi Navo, Chapandozi Iroq). Hozirda Ch. usuli va kuy yo`llari talqinlaridan deyarli farq qilmaydi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ChANGQO`BIZ

Written by

ChANGQO`BIZ, changqovuz - tilchali cholg`u asbobi. Plastinkasimon va yoysimon turlari bor. Suyak, yog`och, qamish, g`arov, metalldan yasaladi. Osiyo (Sibir, Uzoq Sharq, O`rta Osiyo), Afrika va yevropa xalklarida turli nomda tarqalgan bo`lib, musiqiy folklor qatlamiga mansub cholg`udir. Ch. tishlarga yaqin ushlab yoki bosib turib, tilchasi (turiga qarab) unga bog`langan ip yordamida tortib yoki qo`l barmoqlari (odatda, ko`rsatgich barmoq) b-n tirnab chalinadi. Undan ma`lum balandlikdagi doimiy bir ovoz va shu ovoz obertonlaridan og`iz artikulyatsiyasi yordamida muayyan ohanglar chiqariladi. Ovozning baland- pastligi og`iz bo`shlig`ining katta-kichik ochilishiga, cholg`u tilchasining uzun va qalinligiga bog`liqdir. Ch. o`ziga xos past ovozi, nisbatan tor (oktava doirasidagi) diapazoni b-n ajralib turadi. O`tmishda o`zbeklarda suyak Ch. (Alpomish dostoni) va temir Ch. turlari bo`lib, asosan, xotin-qizlar tomonidan qo`llanilgan. Hozir O`zbekistonda, asosan, Qoraqalpog`iston Respublikasi, Surxondaryo, Qashqadaryo, shuningdek, Samarkand va Buxoro viloyatlarida temir Ch. tarqalgan. 1990-y.lardan boshlab ba`zi folklor-etnografik jamoalar tomonidan keng ishlatiladigan bo`ldi. Ch. ma`lum marosim b-n bog`liq bo`lmay, unda oddiy (ba`zida badiha uslubidagi) kichik kuylar (Ch. kuy yoki Ch. chertish) chalinadi. Shuningdek, Ch.da turli hayvonlarning ovozlariga o`xshatmalar qilinadi.

Thursday, 19 December 2019 00:00

ChANG

Written by

ChANG - 1) qadimgi va O`rta asr Sharq (Ossuriya, Misr, Shim. Hindiston, Eron, Markaziy Osiyo) madaniyatida qo`llanilgan torli tirnama musiqiy soz. Burchakli yoki yoysimon shaklda bo`lib, unga 13 va undan ortiq torlar o`rnatilgan. Hozirgi O`zbekiston va Tojikiston hududida taxminan 17-a.gacha qo`llanilgan. O`rta asrlarda Noqus Changiy, Mavlono Mirak Changiy Buxoriy, Xoja Bobo Changiy, Hofiz Changiy, Darvishali Changiy va b. Ch. ijrochilari tanilgan. Gruzinlarda changi, abxazlarda ayume va h.k. deb ham yuritiladi; 2) o`zbek, tojik, uyg`ur xalqlari torli urma musiqa cholg`u asbobi. O`zbekistonda keng ishlatiladigan hozirgi turi trapesiya shakldagi tovushxonaga ega. Sim torlari 2 xarak vositasida 2 guruhga bo`linadi: o`ng xarak ustidan o`tkazilgan simlar past registrda, chap xarak ustidan o`tkazilganlari 1 va 1,5 oktava yuqori registrlarda ovoz chiqaradi. Umumiy diapazoni 2,5 oktava. Bambukdan ishlangan ikki cho`p yordamida urib chalinadi. 1930 y.larda yangi (xromatik tovushqatorga ega) turlari yaratildi (prima, tenor, bas). Jarangdor tembr, keng dinamik va texnik imkoniyatlari tufayli turli ansambl, xalq cholg`ulari orkestri tarkibida hamda yakkanavoz cholg`u sifatida keng tarqalgan.

Thursday, 19 December 2019 00:00

SIRK

Written by

SIRK (lot. circus - doira, aylana) - san`at turi. Akrobatika, gimnastika, ekvilibristika, klounada, jonglyorlik, polvonlik, illyuzionizm, ot o`yinlari, dorbozlik, hayvon o`rgatish kabi janrlarni o`z ichiga oladi. Sirk artisti aql bovar qilmaydigan o`yinlar ko`rsatib, insonning cheksiz imkoniyatlarini namoyish etadi, uning aqli, epchilligi, jasurligi, kuch-qudratini ulug`laydi va S.ning o`ziga xos badiiy ifoda vositalari orqali ruhan va jismonan barkamol insonning umumlashgan badiiy obrazini yaratadi. Bu obraz - tryuklar, ya`ni mohirlik va epchillik b-n bajariladigan harakatlar yordamida ochiladi, artistning boshqa ifoda vositalari - aktyorlik mahorati, plastikasi, imo-ishorasidir. Har bir sirk tomoshasi - sirk san`atining mukammal badiiy asari. Turli janrdagi bir necha tomoshalardan sirk dasturlari tuziladi. Sirk sintetik san`at bo`lib, teatr, xoreografiya, vokal, rassomlik, kino elementlaridan foydalanadi. Insonparvarlik, baynalmilallik g`oyalarini targ`ib etib, xalqchilligi, ommaviyligi, demokratik yo`nalishi b-n ajralib turadi. S. qadimdan ma`lum bo`lib, odamlarning mehnat jarayoni, urf-odatlari, tomoshalari, harbiy va sport mashqlaridan yuzaga kelgan. Xalq sayillarida namoyish etiladigan maydon tomoshalari va teatrlashtirilgan sport musobaqalari takomillasha borib, san`at turiga aylangan. S.ning alohida janrlari Qadimgi Misr, Rim, YUnoniston, Xitoy va b. mamlakatlarda mil. av. 1-ming yillikdan boshlab rivojlangan. Qadimgi Rimda mil. av. 6-a.dan boshlab, ellips shaklidagi otchoparlarda o`tkaziladigan chavandozlik musobaqalarida akrobatlar, dorbozlar, jonglyorlar, gladiatorlar, hayvon o`rgatuvchilar va b. o`z tomoshalarini namoyish etishgan. Qadimgi Xitoyda (mil. av. 3- 2-a.lar) akrobatika, gimnastika, ekvilibristika, illyuzionizmning o`ziga xos o`yinlari keng tarqalib, ular an`anaviy teatr tomoshalari b-n uyg`unlashib ketgan. O`rta asrlarda S. ning rivojlanishida xalq sayyor artistlari alohida rol o`ynagan. 12-a.dan boshlab, avval Italiyada, so`ng yevropaning boshqa mamlakatlarida maxsus ot minish maktablari ochildi va bu yerda dastlabki sirk chavandozlari ta`lim oldi. 1770 y. F. Astley Londonda chavandozlik maktabini ochadi, 1780 y. esa alohida amfiteatr qurib, o`rgatilgan otlar ishtirokida tomoshalar ko`rsata boshladi. Bu tomoshalarda hayvon o`rgatuvchilar, klounlar, dorbozlar katnashadilar hamda tarixiy mavzudagi teatrlashtirilgan sahnalarda rollar ijro etishgan. F. Astley amfiteatri jahonda birinchi statsionar sirk hisoblanadi. 1807 y. A. Franko Parijda Olimpiya sirkini ochdi va shu yildan boshlab sirk atamasi keng ishlatila boshlandi. 19-a.ning 2- yarmida yevropa mamlakatlarida hamda Shimoliy Amerikada S. keng rivojlandi. 19-a.ning oxiriga borib, hozirgi tushunchadagi ko`p janrli sirk dasturlari shakllandi. S. Sharq mamlakatlari, xususan, O`zbekiston hududida qadimdan ma`lum bo`lgan. Afrosiyob, Parfiya, Xolchayon, Panjikent, Xorazmda mil. av. 3-a. - mil. 2-a.ga oid qazish ishlari jarayonida topilgan bir qator tasviriy san`at asarlari va polvon, muallaqchi, masxarabozlarning haykalchalari, o`rta asrlarga oid adabiy manbalar bu yerda sirk tomoshalarining keng tarqalganligini ko`rsatadi. Ba`zi manbalar Amir Temur saroyida dorbozlar, polvonlar, muallaqchilar hamda o`rgatilgan fillar va otlar tomoshasi ko`rsatilganini tasdiqdaydi. Asrlar mobaynida o`zbek sirki maydon tomosha san`ati sifatida rivojlanib kelgan. Xalq bayram va sayillarida, bozor maydonlarida dorbozlar, simbozlar, chig`iriqchilar, besuyak muallaqchilar, hayvon o`rgatuvchilar, nayrangbozlar, yog`ochoyoq va b. an`anaviy sirk janrlari o`yinchilari tomosha ko`rsatganlar. 18- 19-a.lar o`zbek sirki artistlari qo`shni mamlakatlar - Xitoy, Hindiston, Afg`oniston, Eron, Rossiya shaharlarida o`z san`atini namoyish etganlar. 20-a. boshida Baratboy, Mullaboy Mansurov (Mullaboy Mansurov sirki), Latofat Sarimsoqova, Rahmon Abduxalilovlar rahbarligidagi dastlabki milliy professional sirk jamoalari tashkil bo`ldi. Ularning repertuari, asosan, an`naviy o`yinlardan iborat bo`lib, ayrim hollarda yevropa tomoshalarini ham o`z ichiga olgan. 1920- 30- y.larda O`zbekistonda davlat sirklari b-n bir qatorda xususiy sirklar ham faoliyat ko`rsatgan. 1942 y.da Toshkentda Toshkanboy Egamberdiev badiiy rahbarligida birinchi milliy jamoa tashkil etildi. 20-a.da o`zbek sirkining rivojlanishiga Toshkanboevlar, Zarifovlar sulolasi, Xo`jaevlar, Madalievlar sulolasi, Akrom YUsupovlar salmokli hissa qo`shdilar. Mustaqillik davrida o`zbek sirki xalqaro sirk maydoniga chiqib, munosib o`rin egalladi. Uning repertuari birmuncha kengayib, zamonaviy tomoshabinlar talabiga mos yangi sirk tomoshalari b-n boyidi. Milliy ruhda sahnalashtirilgan, an`anaviy va zamonaviy tomoshalar 20 ga yaqin mamlakatlarda namoyish etildi. Nufuzli xalqaro festival va ko`rik-tanlovlarda muvaffaqiyatli qatnashdi. 1991 y.dan O`zbekdavlatsirk Respublika birlashmasi faoliyat ko`rsatmoqda.