Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

buxdu.uz

buxdu.uz

Thursday, 19 December 2019 05:51

Germaniy.

Bu elementni ham avvaliga Mendeleyev aytib bergan hamda, uni «eka-kremniy» deb shartli nomlagan edi. Sof element tarzida esa 1885-yilda nemis kimyogari Klemens Aleksandr Vinkler (1838-1904) tomonidan ajratib olingan. Yaqqol ko‘rinib turibdiki, elementga olim o‘z vatani – Germaniyaning nomini bergan.

 

Thursday, 19 December 2019 05:50

Gafniy.

Nomi zamonaviy shaharning qadimgi lotin tilidagi talqini bilan bog‘liq bo‘lgan yana bir element. Gafniy – 1923-yilda Kopengagenda, Nils Bor rahbarligida kashf etilgan. Borning shogirdlari – vengr olimi Dyord de Xeveshi (1885-1966) va golland spektroskop mutaxassisi Dirk Koster (1889-1950) birgalikda Kopengagen Nazariy Fizika institutida ish olib borishgan va ular Nils Borning hisob-kitoblari va ko‘rsatmalari asosida yangi elementni kashf qilishgan.

 

Thursday, 19 December 2019 05:44

Lyutetsiy

Fransiya mamlakati bilan bog‘liq nomga ega yana bir element. Uni dastavval oksid shaklida 1907-yilda farang kimyogari Jorj Urben (1872-1938) ochgan. Element nomi esa Parij shahrining qadimgi nomi – Lyutesiya bilan bog‘liq. Lyutesiya - gall qabilalarining asosiy shahri bo‘lgan va u yerda parizi deb nomlangan elat yashagan. Qadimgi lotin tilidagi manbalarda shahar Lutetia Parisorum degan nom bilan qayd etilgan.

 

Thursday, 19 December 2019 05:43

Fransiy.

Fransiy elementiga ushbu nom rasman 1946-yilda tasdiqlangan. Element o‘zi esa 1939- yilda Parijdagi Radiy Institutida olima Margarita Katrin Perey (1909-1975) tomonidan kashf qilingan edi. Yaqqol ko‘rinib turibdiki, elementga olima o‘z vatani – Fransiyaning nomini bergan.

 

Thursday, 19 December 2019 05:42

Galliy.

Ushbu elementning mavjudligini avvaliga Mendeleyev aytib bergan edi. Unga olimning o‘zi «eka-alyuminiy» degan shartli nom bergan. Elementning haqiqatan ham amalda kashf etilishi esa 1875-yilda Fransiyada amalga oshgan. O‘shanda ismi «xo‘roz» ma’nosini beruvchi Lekok de Buabodran ismli kimyogar ushbu elementni ilk bora sof holda ajratib olishga erishgan edi. Buabodran o‘zi kashf qilgan yangi elementga, o‘z ichida zamonaviy Fransiya, Italiyaning shimoli, hamda, Belgiya hududlarini qamrab olgan qadimgi Galliya davlatining nomini berishga qaror qilgan. Umuman olganda, Galliya bu – Fransiyaning qadimgi nomi ham deyish mumkin. Ko‘pchilik yaxshi biladiki, zamonaviy Fransiyaning ramzi sifatida xo‘roz gavdalanadi. Chunki, Galliya nomi xo‘roz nomi bilan bog‘liq bo‘lgan. Qadimgi lotin tilida gallus deb aynan xo‘rozni atashgan. Yuqorida, kashfiyotchining ismi ham xo‘roz ma’nosini berishini qayd etgan edik. Haqiqatan ham, fransuz tilida «le coq» degani xo‘roz deganidir. Shunga, ko‘ra, aytish mumkinki, Buabodran shunday ustomonlik bilan, o‘z ismini ham kimyoviy element nomiga muhrlab qo‘ygan ekan...

 

Thursday, 19 December 2019 05:39

Toponim elementlar.

Ba’zi elementlarning nomi, ular ajratib olingan rudalar yoki, minerallar joylashgan konlar, yoki, hududlar nomi bilan bog‘liq. Shunday toponimik nomlardan biri – mis (cuprum) haqida yuqorida aytib o‘tilgan edi. Quyida, etimologiyasi shunga o‘xshash boshqa kimyoviy elementlar nomlari haqida to‘xtalib o‘tamiz.

 

Thursday, 19 December 2019 05:38

Seriy va palladiy.

1801-yilda italyan astronomi Juzeppe Piatssi (1746-1826) Mars va Yupiter orbitasi oralig‘ida harakatlanuvchi mitti bir yangi sayyorani kashf qildi. Piatssi kashf qilgan sayyoraning orbitasini mashhur olmon matematigi Karl Fridrix Gauss (1777-1855) hisob-kitob qilib bergan edi. Piatssi kashf qilgan sayyorani, aniqrog‘i, asteroidni «Serera» deb nomlashga qaror qilingan. Serera – qadimgi Rim mifologiyasida hosildorlik ma’budasi bo‘lib, u yunon afsonalaridagi Demetraning qiyosidir. 1803-yilda, kimyogarlar ham yangi bir metallni kashf qilishadi va atiga ikki yil muqaddam kashf qilingan sayyora sharafiga, yangi ochilgan metallga seriy deb nom berishadi. Piatssining kashfiyotidan ilhomlangan boshqa astronomlar ham teleskopga termulgancha, Mars va Yupiter orasidan yangi mitti sayyoralar – asteroidlarni kashf etishga kirishib ketishgan edi. Bu boradagi yangi astronomik kashfiyotlar o‘zini uzoq kuttirmadi va 1802-yildayoq nemis astronomi Genrix Vilgelm Olbers (1759-1840) ikkinchi asteroidni kashf qildi. Olbers ushbu asteroidga qadimgi yunon afsonalaridagi donishmandlik ma’budasi Pallada nomini bergan. Oradan ikki yil o‘tib, London Qirollik Jamiyati kotibi bo‘lib ishlagan kimyogar olim Uilyam Xayd Vollaston (1766-1828) platina rudasi tarkibidan yangi, noma’lum metallni kashf qilgan. U ham, o‘sha paytda urfga kirgan an’anaga ko‘ra, ushbu metallga yaqinda kashf etilgan osmon jismning nomini berishga qaror qiladi va Pallada asteroidi sharafiga, metallni palladiy deb nomlaydi.

 

Thursday, 19 December 2019 05:37

Tellur va selen.

Tellurni 1782-yilda baron fon Rayxenshteyn kashf qilgan. Uning asl ismi Ferens Yojef Myuller bo‘lib, 1740-1825 yillar orasida yashab o‘tgan. Ferens Yojefning kasbi tog‘-kon muhandisligi bo‘lib, u oltin rudasini tekshirish vaqtida ushbu elementga duch kelgan. Elementga «tellur» deb nom berish taklifini esa 1798-yilda nemis kimyogari Martin Genrix Klaport o‘rtaga tashlagan edi. Tellur – qadimgi Rim afsonalaridagi Ona Yer ma’budasi Tellus nomidan kelib chiqqan.Selenni esa 1817-yilda Yens Yakob Berselius kashf qilgan. Bu element dastavval oltingugurt kislotasining qizg‘ish-qo‘ng‘ir rangli cho‘kmasi tarkibidan aniqlangan. Berselius ushbu elementning xossalari tellurnikiga juda o‘xshashligini e’tiborga olgan holda, hamda, u doimo tellur bilan yo‘ldosh tarzda uchrashiga ko‘ra, unga selen deb nom berishga qaror qilgan. Xuddi, Koinotda Oy doimo Yerga yo‘ldosh bo‘lgan singari, tabiatda selen ham doimo tellur elementiga yo‘ldosh holda uchraydi. Shu sababli ham Berselius unga qadimgi yunon afsonalaridagi Oy ma’budasi – Selena nomini biriktirgan.

 

Thursday, 19 December 2019 05:34

Geliy.

Odatda turli manbalarda geliy elementini 1868-yildagi to‘liq Quyosh tutilishi vaqtida o‘tkazilgan spektral tahlil vositasida olimlar Jansen va Lokyer kashf qilishgan deb ta’kidlanadi. Aslida asl voqe’lik bunchalik jo‘n emas. 1868-yilda farang fizigi Pyer Jyul Jansen (1824-1907) shu yilning 18-avgustida to‘liq Quyosh tutilishini o‘z ko‘zi bilan kuzatish uchun ataylab Hindistonga keladi.

Thursday, 19 December 2019 05:31

Uran, neptuniy, plutoniy.

Nemis konchilari ancha zamonlardan beri kumush rudalari ichida og‘ir va qoramtir yarqiroq rudalarni ajratib olishar edi. Ushbu rudadan hech qanaqa metall eritib olib bo‘lmasdi. Nemis konchilari bu rudani «Pechblende» deb atashgan. So‘zning ma’nosi «smola» ma’nosini beruvchi «pech» va «qamashtirmoq» ma’nosini beruvchi «blende» so‘zlaridan kelib chiqqan. Ya’ni, «ko‘zni qamashtiruvchi yaltiroq smola» deb tarjima qilish to‘g‘ri bo‘ladi.