Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Ikkinchi jahon urushidan keyin dunyo siyosati va hayotidagi o’zgarishlar

Reja:

1. "Sovuq urush"ning boshlanishi

2. Yevropaning birlashuvi

3. Mustamlaka tizimining parchalanishi

4. Kuch ishlatish" siyosatining yemirilishi.

 

 

1.     "Sovuq urush"ning boshlanishi.

 

         1945-yil 6 va 9-avgustda AQSH harbiy-havo kuchlari bombardimonchilari Xiro-sima va Nagasaki nomli yapon shaharlariga atom bom-basi tashladi. Bu, bemisli qudratli yangi ommaviy qirg’in quroli edi. Xirosimada 90 ming, Nagasakida esa 75 ming tinch aholi halok bo’ldi. Ikkala shahar to’liq vayron etil-di, yuz minglab kishilar radioaktiv nurlanishga duchor bo’ldi, nurlanish kasalligi ularni sekin va azobli o’limga olib keldi. Bu, AQSHning urushdan so’nggi dunyoga yakkahokimlikka davosi edi. Mazkur voqea "sovuq urash" boshlanishiga turtki bo’ldi.

         Rasman "sovuq urush"ning boshlanishi 1946-yil 5-martda sobiq Angliya bosh vaziri Cherchillning Fultondagi amerika universitetida so’zlagan nutqida e'lon qilindi. U.Cherchill "sharqiy kommunizm" bilan kurash uchun ingliz-amerika harbiy inttifoqini tashkil etishga chaqirdi. U urushdan so’ng totalitarizm ta'siriga tushib qolgan Sharqiy Yevropani erkin demokratik g’arbdan ajratib turuvchi "temir parda" haqida so’zladi. SSSR bilan natsizmga qarshi birlashgan Yevropa endi SSSRning o’ziga qarshi birlashdi.

         "Sovuq urush" — Sharq va G’arb marnlakattariga nisbatan (1945— 1991y.) qarama-qarshilik, birbiriga dushmanlik, o’zaro ishonchsizlikni ifodalovchi bosqich.

Biroq Sovet xavfi oldidagi qo’rquv soxta bo’lib, asosga ega emas edi. Sovet Ittifoqi urush paytida ko’p talafot ko’rgan bo’lib, yangi qarama-qarshilikka jur'at etmasdi. g’arb davlatlarining hukmron doiralari bundan yaxshi xabardor edi. Buning ustiga 1949-yilgacha AQSH atom bombasiga monopol hukmron bolib, uni qo’llash haqidagi birgina do’q-po’pisaning o’zi har qanday tajovuzkorlikni to’xtatish uchun yetarli edi.       

         Yadro quroli "sovuq urush" vositasi bo’ldi. AQSH uni ishlab chiqarish va bu sohadagi tadqiqotlar ustidan xalqaro nazorat o’rnatish rejasini ishlab chiqdi. Bu reja 1946-yilda BMTga taqdim etildi va u istalgan mamlakatda bunday tadqiqotlarni tekshirish huquqini ko’zda tutdi. SSSR bu rejani inkor qildi va 1949-yilda o’z atom bombasini ilk bor sinovdan o’tkazdi. Shundan boshlab "sovuq urush" yadroviy qurollanish poygasi darajasiga ko’tarildi.

         AQSH va SSSRdan tashqari atom qurolini boshqa mamlakatlar ham yaratishga kirishdi, ular buning uchun moliyaviy va texnik imkoniyatga ega bo’lishdi. 1952-yilda Angliya, 1960-yilda - Fransiya, 1964-yilda Xitoy o’z atom bombasini sinovdan o’tkazdi. 1974-yilda Hindiston, 1999-yilda Pokiston o’z atom bombalariga ega bo’ldi.

         Yadro quroli takomillashib bordi. 60-yillarda endi taktik qurol turlari yaratila boshladi, ulardan odatdagilari bilan bir qatorda kichik miqyoslarda foydalanish mumkin edi. 1953-yilda SSSRda ilk marta vodorod bombasi yaratildi, u o’z vayronagarchilik kuchiga ko’ra atom va neytron bombasidan minglab marta kuchli edi.

         Yadro quroli bilan bir qatorda ularni nishonga yetka-zib berish vositalari ham ishlab chiqildi. Jumladan, 1948-yili AQSH 20 km balandlikda 12 raing km uzoqlikka qadar ucha oladigan B-52 qitalararo bombardimonchi samolyotga ega bo’ldi, u yetti yildan so’ng SSSRda ham yaratildi. 1957-yili Sovet Ittifoqida Tinch okeani akva-toriyasida 10 ming kmudan ziyodroq masofada nishonni aniq uruvchi qitalararo ballistik raketa sinovdan o’tkazil-di, bir yildan so’ng AQSHda ham shunday raketa yaratil-di. Deyarli bir paytning o’zida AQSH va SSSRda uzoq masofaga suzuvcbi atom suvosti kemalari yaratildi. Shu munosabat bilan raketaga qarshi mudofaa tizimlarini rivojlantirishga katta e'tibor berildi. Ular SSSRda 1966-yilda, AQSHda 1974-yilda barpo etildi.

         Qurollanish poygasi yildan-yilga tezlashib bordi. Yangidan-yangi mamlakat va qitalar unga tortildi, 70-yillarning birinchi yarmida jahonda harbiy xarajatlar har yili 350 milliard dollarni, o’n yillik oxiriga kelib esa400 milliard dollarni tashkil etdi, 80-yillarda insoniyat haryili qurollanish uchun 600 milliard dollarni sarf etdi. Qurollanish poygasi dunyo xo’jaligi rivojlanishiga ulkan zarar yetkazdi, insoniyat salomatligiga zarar keltirdi.Har yili yuzlab  ydro qirollari sinovdan o’tkazilishi va yadroviy changlar barcha qitalar buylab atmosferaning yuqori' qatlamlanga tarqaldi. Bu hol xafli kasalliklarning tarqalishi va  tuproqning buzilishiga olib kcldi. ?..      Yevropaaing birlashuvi

         Yevropa  urushdan:. keyingi vaziyat ikkinchi jahon urushi tufayli Yevropoda yuzaga kelgan iqlisodiy va siyosiy inqiroz jahon siyosatida Ycvropa davlatlari rolining pasayishiga olib keldi. Bir paytlar jahon miqyosida yuqori mavqeli bo’lgan Angliya, Fransiya, Germaniya va Italiya ikki buyuk davlat oralig’ida qolib, 50-yillar oxirlarida oddiy "Yevropa" davlatlariga aylandi va to’liq mustaqil davlatlar bo’lmay qoldi. "Marshall rejasi", NATO amerika yadro quroli Yevropa siyosati va iqtisodiyoti rivojlanishida uzoq vaqt ustuvor rol o’ynashini anglatardi. Yevropa, xususan, Germaniya Sovet Ittifoqi va AQSH o’rtasidagi davomiy qarama-qarshiliklar maydoniga aylandi va ular taqdiri bu ikki buyuk davlat munosabatlaridagi keskinlik darajasiga bog’liq bo’lib qoldi.

         Xalqaro munosabatlardagi bipolyar tizim — ikki buyuk davlat qarama-qarshiligiga asoslangan va ular tomonldan yaratilgan harbiy-siyosiy bloklar tizlmidir.

         Yevropa qitasining asosiy muammosi Germaniya edi. Koreya urushi boshlanishi bilan AQSH nemis qurolli kuchlarini yaratish uchun faol harakatlar qildi. Amerikalik strateglarning fikricha, bu qurolli kuchlar amerikaliklar Uzoq Sharqda urush olib borayotgan paytda Yevropani muhofaza qilishlari lozim edi. Angliya Germaniyani qayta qurollantirish bo’yicha amerikaliklar loyihasini toliq ma'qulladi. Biroq yangi variantning paydo bo’lishi istiqboli Fransiyani mutlaqo qoniqtirmasdi.

         Yevropa hamkorligi asosan iqtisodiy sohada mavjud bo’ldi. Bunday hamkorlik suverenitetni yo’qotishni ko’zda tutmasdi. Aksincha, undan olingan foyda huku-mat tomonidan xalq ehtiyojini qo’llab-quvvatlashi mumkin edi. Yevropa mamlakatlari rahbarlari o’rtasida iqtisodiy cheklanishlardan voz kechibgina mamlakatdagi iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etish mumkin, degan fikr ustuvor turdi. Fransiya tashqi ishlar vaziri Robert Shuman (1886—1963), GFR kansleri Konrad Adenauer (1876— 1967), Italiya bosh vaziri Algido de Gasperi (1881—1954) va Belgiya bosh vaziri Pol Anri Spaak (1899—1972) kabilar Yevropadagi bu yangi harakatda yetakchi siymolar bo’lishdi.

         1956-yil Yevropa mamlakatlari uchun urushdan keyingi voqelikni qayta baholash yili bo’ldi. Mamlakatlar yo'1-boshchilari integratsiya jarayonini tezlashtirishga qaror qilishdi. 1957-yil YKPBga a'zo mamlakatlar Rim pro-tokollari deb ataladigan hujjatlarni imzolashdiki, bu hol Yevropa iqtisodiy hamjamiyati (YIH) yoki "Umumiy bozor"ga asos soldi. Bu hujjatlarga imzo chekkan mam-lakatlar 12 yil mobaynida bojxona to’siqlarini tugatish, umumiy soliqlarni o’rnatish, keyinchalik esa umuman yo’q qilish, ishchi kuchi erkin harakat qilishini ta'min-lash majburiyatini olishdi, shuningdek, bir xil ijtimoiy kafolatlar va yagona ish haqi to’g’risida kelishib olishdi.

         Yevropa iqtisodiy hamjamiyati (YIH}-"Umumiy bozor" — 1957-yilda tashkil etilgan bo’lib, ishtirokchi mamlakatlar o’rtasida savdoda barcha cheklanishlarni sekin-asta bar-taraf etish va bojxona siyosatini otib borishni ko’zda tutadi.

         Rim protokollari imzolangan dastlabki yillar umidli natijalarni bera boshladi. 1968-yilga kelib "Umumiy bozor" mamlakatlari o’rtasida barcha bojxona soliqlari bartaraf etildi. Bu hoi rejalashtirilgan muddatdan oldin-roq ro’y berdi. Yevropaning bundan keyingi birlashuvi Fransiya va Germaniya o’rtasidagi zid-diyatlarga duch keldi. Umumiy siyosiy manfaatlar ikkala tomonni blok bitimga kelishga majbur etdi. 1958-yili Fransiya prezidenti bo’lgan general de Goll va 1949-yildan GFR kansleri bo’lib kelgan KAdenauer murosaga kelishga qaror qilishdi. KAdenauer Fransiyaga Yevropada siyosiy gege-moniyaga erishishga, prezident de Goll esa SSSR bilan german masalasida hech qanday kelishuvlarga yo'1 qo’ymaslikka yordam berishga majburiyat oldi.    .

         Bonn va Parij ittifoqi Yevropa integratsiyasiga siyosiy tus berdi va Yevropaning bundan keyingi bir-lashishi yo’lidagi muhim to’siqlarni olib tashladi. Keyingi 5 yil ichida bu ittifoq chuqurlashdi va Yevropa integratsiyasining muhum rag’batchisiga':aylandi. Tog’ri, ular o’rtasida kelishmovchiklar ham bo’kli, biroq ikkala taraf harn ularga alohida urg’u bermay har qanday'.  qararna-qarshilikdan qochishga harakat qi-lishdi. Ayniqsa ikki muammo  NATO va Angliya bilan munosbatlar muhm bo’di  De GollFransiyaning bu harbiy blokda ishtirok etishiga qatiy qarshi bo’lgan va 1966 –yil iyulida uning  barcha lash-kilotlaridan Parijni tark etishni talab qilgan. 1967-yilda NATOning shtab-kvartirasi o’zining barcha bo’lin-malari bilan birga Bryusselga ko’chib o’tadi. Fransiya esa blokning harbiy tuzilmalaridan chiqqanini e'lon qiladi. Fransiya g’arbiy Yevropa mamlakatlari orasida Amerika vasiyligidan ozod bo’lgan va o’z mustaqil tashqi siyosatini yuritgan dastlabkisi bo’ldi.    

         2002-yii 1-yanvardan e'tiboran Maastrixt bitimlariga muvofiq Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida (Angliyadan tashqari) Yevropaning yangi pul birligi— "yevro" muo-malaga kiritildi. 15 mamlakat xalqlari hech bk afsus-nadomatsiz o’zlarining eski valyutalari — gulden, frank. marka, taler, shillinglari bilan xayrlashishdi vayangisini qabul qilishdi.

         Yevropa siyosiy ittifoqini yaratish sohasida muvaf-faqiyatlarga erishildi. NATOning 1998-yil Serbiyaga qarshi harbiy operatsiyasi Yevropa davlatlarining birga-likdagi siyosatini ishlab chiqish jarayonini tezlashtirdi. Shu bois, 1999-yil dekabrda Xelsinkidagi Yevropa Ittifoqi sammitida unga kiruvchi 15 g’arbiy Yevropa davlatlari rahbarlari inqirozli joylarda tinchlikni saqlash uchun o’z Yevropa qurolli kuchlarini yaratish haqida qaror qabul qildi, Yevroittifoq tashqi ishlar vazirlari ken-gashi qoshida harbiy masalalar va xavfsizlik bo’yicha doimiy qo’mita tashkil etildi, unga YH mamlakatlari bosh shtablari rahbarlari kirgan.

         Yevropaning birlashish jarayoni boshqa yo’nalishga ham Yevropa Kengashi ega va Yevropa Kengashi bilan bog’liq. Mazkur huku-matlararo va xalqaro tashkilot nizomiga 1949-yii 5-mayda imzo chekildi va u 3-avgustdan kuchga kirdi. Dastavval unga g’arbiy Yevropaning 10 davlati kirdi, 1978-yildan uning ishtirokchilari 21 taga yetdi. 90-yillar-da Sharqiy Yevropaning barcha mamlakatlari unga a'zo bo’lib kirishdi. 1996-yilda Rossiya ham unga a'zo bo’lib kirdi. Hozirda Yevropa Kengashiga qariyb butun Yevropa kiradi (40 ga yaqin davlat).

         Yevropa Kengashining oliy organlari Tashqi ishlar vazirlari qo’mitasi va Parlament assambleyasi bo’lib, ularga milliy parlamentlar o’z deputatlarini a'zolik badallarining proporsional miqdoriga mos sonda jo’nata-di. Parlament assambleyasi fraksiyasi milliy emas, balki siyosiy belgisiga ko’ra shakllanadi. Yevropa Kengashi demokratiya va qonunchilik, shuningdek, inson huquqlarini rivojlantirish va himoya qilish uchun tashkil etildi. Vazirlar Qo’mitasi va Parlament assambleyasi davlatlar qabul qilgan majburi-yatlarga rioya qilishni nazorat qila boshladi. Ular huku-matga doir qarorlarni qabul qilishga ham kirishdi va hatto qo’pol xatolar yo'1 qo’yilsa, biror-bk davlatni tashkilotdan chiqarish masalasini qo’yishgacha bo’lgan huquqqa ega bo’ldi. Yevropa Kengash rahbarlik organ-lari Strasburg (Fransiya) shahrida joylashgan.

         3.Mustamlaka tizimining parchalanishi

         Milliy-ozodlik harakati Ikkinchi jahon urushi tugashi va mustamlakachilik-bilan mustamlakalar va ularga qarshi harakat da yashovchi aholi taqdiri jahon siyosatida muhim muammolardan biriga aylandi. Bu mamlakatlardagi mil-liy-ozodlik harakati xususiy yon berishlar emas, balki to’liq ozodlik va suverenitet berish bilan o’lchanar edi. Yevropadagi ko’plab mustamlaka mulklari Angliya, Fransiya, Niderlandiya, Belgiya, Italiya, Portugaliyaga to’g’ri kelardi. Ulardan birortasi ham mustamlakalaridan o’z ixtiyoricha ketish va xalqlarga ozodlikni berishni istamadi     

         1947-yilda mustamiakachilik tizimida yirik parcha-lanish yuz berdi — Angliya Hindistonga ozodlik berdi. Ilgarigi ingliz mustamlakasi o’rniga Hindiston va Pokiston nomli ikki mustaqil davlat paydo bo’di. 1948-yilda boshqa ingliz mustamlakasi — Birmaga ozodlik berildi. 1949-yilda Niderlandiya Indoneziya mustaqilli-gini tan olishga majbur bo’ldi.

         Ayrim mustamlakalarda. xalq o’z ozodligiga uzoq davom etgan va qonli kurashlar orqali erishgan  Vyetnam aholining qarshilik ko’rsatish harakati fransuz mustamlakachiligiga qarshi olibborgan kurashi 1945 yildan 1954-yilgacha davom etdi Deabenfu pslunasida Fransiya o’z qo’shinlarini mamlakatdan olib chiqib ketishga majbur bo’ldi. 1954-yildan 1962-yilgacha olib borilgan qaqshatg’ich urush natijasida Aljir xalqi Ijam o’z mustaqilligiga erishdi.

         1949-yilda Xitoyda xalq inqilobi g’alaba qozondi va xalq hokimiyati o’rnatildi.

Xitoy, Hindiston, Pokiston, Seylon (1972-yildan Shri Lanka) tashabbusi bilan Indoneziyaning Bandung shahrida Osiyo va Afrikaning 29 ta mustaqil davlati shtirok etgan konferensiya bo’lib o’tdi. Konferensiya mustamlakachilik, irqiy kamsitish va segregatsiya siyosa-tini qoraladi hamda mustamlakachilikning tugatilishida katta rol o’yiragan Bandung Bayonotnomasini qabul qildi.

         Osiyo va Afrika xalqlarining mustamlakachilik tizimi-ni toliq tugatish uchun kurashi va ular talabining xalqaro hamjamiyat tomonidan qo’llab-quvvatlanishi 1960-yil 14-dekabrda BMT Bosh Assambleyasining "Mustamlaka mamlakatlari va xalqlariga mustaqillik berish haqida bayonotnoma" qabul qilinishiga olib keldi. Irqchilik va aparteidni ham o’z ichiga oluvchi mustamlakachilikning barcha ko’rinishlarida davom etishi BMTNizomiga mos kelmasligi e'lon qilindi.

         Jahon siyosatida hal qiluvchi burilish ro’y berdi. Osiyo va Arika mamlakatlari xalqaro munosabatlarda mustaqil rol o’ynay boshladi. Mustamlakachilikni bar-taraf etish haqidagi 1960-yil bayonotnomasi qabul qilin-gandan o’tgan o’ttiz yil mobaynida aholisi 80 million kishi bo’lgan 80 ga yaqin sobiq mustamlaka hududlari mustaqillikka erishdi va suveren a'zolar sifatida BMTga qabul qilindi. 

         4. Kuch ishlatish" siyosatining yemirilishi

         NATO tashkil etilishi bilan AQSH dunyoda o’tkir inqirozli vaziyatlarni sun'iy ravishda yuzaga keltira bosh-ladi, o’z ittifoqchilarini "kommunistik tajovuz" mayjudligiga ishontirishsh va ularni o’z tashqi siyosati doirasiga chuqurroq tortishga urindi.

         1950-yil iyunda boshlangan Koreyadagi fuqarolik urushi bu boradagi ilk faoliyat maydoni bo’ldi. Harbiy harakatlar bu yerda 25-iyunda boshlandi, iyundayoq Amerika flot va aviatsiyasi Janubiy Koreyaga yordamga keldi. AQSH BMTga Shimoliy Koreyaga qarshi chora ko’rish haqidagi iltimos bilan murojaat etdi, amerikalik diplomatlarning fikricha, u Janubiy Koreyaga qarshi tajovuz qildi. Shimoliy Koreya qo’shinlari hujumiga qarshi turish uchun Janubiy Koreyaga BMT kuchlarini jo’natish haqida Xavfsizlik Kuchlaridan rezolyutsiya olingach, AQSH BMT bayrog’i ostida urush olib bordi. Biroq Xitoyning urushga aralashishi amerika qo’shinini mag’lubiyatga olib keldi va ular avvalgi marraga qaytish-ga majbur bo’ldi. Koreya xalq demokratik respublikasi (K.XDR) va Janubiy Koreya o’rtasida 1953-yil 24-iyulda murosaga kelishildi. 38-parallel bo’yicha, ya'ni ilgarigi chegara chizig’i bo’ylab demarkatsiya chizig’i va demili-tarizatsiyalashgan zona o’rnatildi.

         Demarkatsiya — davlatlar o’rtasidagi chegarani qonun-chilik tartibida o’rnatish.

         Demilitarizatsiyalashgan zona — xalqaro shartnoma yoki bitim bilan o’rnatilgan shunday hududkl, unda harbiy-sanoat korxonalari, istehkomlari qurlsh, belgilangan miq-dordan ortiq qurolli kuchlar saqlash man etiladi.

         Jeneva bitimi Vyetnam, Laos va Kampuchiya xalqla-riga mustaqiilik berishni ko’zda tutdi, ular neytralitetini kafolatladi, ular hududiga chet el qo’shinini kiritish, har-biy bazalarni yaratish va yangi qurol-aslahalarni olib kirishni man etdi. Amerika hukumati Jeneva konferen-siyasi qarorlariga qarama-qarshi o’laroq, Janubiy Vyetnamga harbiy yordam ko’rsatish haqida qaror qabul qildi.

         AQSH Janubi-sharqiy Osiyoda o’z pozitsiyasini kuchaytirishga intilib 1954-yil 8-sentabrda Manilada Janubi-sharqiy Osiyo mudofaasi to’g’risidagi Shart-nomani (SEATO) imzolashga muvaffaq bo’ldi. SEATOga AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstra-liya, Yangi Zelandiya, Pokiston, Tailand va Filippin a'zo bo’lib kirdi. Hindiston, Indoneziyaj Birma va Seylon unda ishtirok etishdan bosh tortdi.

         SEATO AQSHning harbiy-havo va harbiy-dengiz floti kuchlariga tayanar edi.

         SEATO — Janubi-Sharqiy Osiyo sharmomasi tashkiloti (ingliz.) — milliy-ozodlik harakatlari bilan kurashish uchun tasbkil etilgan harbiy-siyosiy guruh. U 1954-yil 8-sentabr-da tashkil etiigan bo’lib, 1977-yil iyundan o’z faoliyatini to’xtatgan.

         Ingliz-amerika zo'ravonligi ko’pgina arab va boshqa mamlakatlar, hatto AQSHning ayrim tarafdorlari tomonidan keskin qoralandi. Shundan so’ng BMTning favqulodda sessiyasi chaqirilib AQSH va Angliya qo’shinlarining zudlik bilan Yaqin Sharqdan olib chiqib ketilishi talab etildi. 1958-yil oktabr oxirida Amerikaning oxirgi dengiz piyodalari Livan hududini tark etishga majbur bo’ldilar. AQSHning Osiyodagi siyosati mag’lubiyatga uchradi.  

Xalqaro keskinlikning yumshashi.

         1962-yildan keyin "sovuq urush" holatidan chiqish ten-densiyasi yuzaga keldi. 1963-yil iyulida Moskva va Vashington (bevosita Kreml va Oq uy) o’rtasida ushbu mamlakatlar rahbarlari har qanday paytda aloqa qilishi mumkin bo’lgan to’g’ridan-to’g’ri telefon liniyasi o’rnatildi. Bu bir-biriga bo’lgan ilk o’zaro ishonch edi. Shu yilning avgust oyida Moskvada g’arb davlatlari va Sovet Ittifoqi o’rtasida yadro qurolini atmosferada sinashni taqiqlovchi sharmoma tuzildi.

         G’arb dunyosida boshqa muhim o’zgarishlar ham yuz berdi. Angliyada funt sterling devalvatsiyasi (pulning bekor qilinishi yoki qiymatini tushirish) va moliyaviy tanglik uning xalqaro munosabatlardagi pozitsiyasining keskin kuchsizlanishiga olib keldi. Qurollanish poygasi va "sovuq urush"dagi ishtiroki uning rezervlarining juda kamayib ketishiga olib keldi. Angliya xorijdagi harbiy bazalaridan voz kechishga va harbiy harakatlarni qisqar-tirishga majbur bo’ldi. Bu bazalarni Fransiya va AQSH egalladi.

         Iqtisodiy muammolar AQSHni ham o’z pozitsiyasini qayta ko’rib chiqishga majbur qildi. Harbiy majburiyat-lar bo’yicha xarajatlar ichki bozorda oltin bahosining keskin oshishiga sabab bo’ldi. Oltin judatez sotilib ketadigan bo’ldi va bu hoi oltin zaxirasining kamayib ketishiga hamda dollarning oitin nisbatidagi standartidan voz kechishga olib keldi. Tanglikdan chiqib olindi, biroq Amerika hukumatiga "sovuq urush"dagi raqobati juda qimmatga tushishi ayon bo’ldi.

         Karish tangligi "Sovuq urush" xavfmi korsatdi. Sovet ittifoqi va AQSH xalqaro tanglikni yumshatish yo’lini izlashga tushdi. 1968-yil R.Nikson AQSH prezidenti etib saylangach, har ikki davlat o’rtasida madaniy aloqalar, delegatsiyalar almashuvi kengayib, ilmiy aloqalar va iqtisodiy munosa-batlar faollasha bordi. 1969— 1979-yillar oralig’ida ular o’rtasidagi munosabatlarning ijobiy tomonga o’zgarish jarayoni kuchaydi va u detant (fransuz. — yumshatish) deb nom oldi. R.Niksonning 1972-yil Moskvaga, L.I.Brejnevning 1973-yil AQSHga tashrifi qishloq xo’jaligi, savdo sohasida va yadro qurollarini qisqartirish borasida hamkorlikning kuchayishiga olib keldi.

         Yevropa xavfsizlik choralari bo’yicha Xelsinki bitimi-ning imzolanishi detant jarayonining kulminatsiyasi bo’ldi. 1975-yil 1-avgustda Yevropadagi 35 davlat, AQSH va Kanada o’rtasida konferensiya akti imzolandi. \ U quyidagi uchta bitimni o’z ichiga olgan edi: ikki qara- j ma-qarshi blok o’rtasidagi tasodifiy to’qnashuvlarni bartaraf etish usullari, iqtisodiy va texnik hamkorlik bo’yicha takliflar, xalqlar o’rtasida aloqalarni ken-gaytirish yo’llari.

         Biroq keskinlikni yumshatish bu ikki davlat o’rtasida-gi ta'sir doirasini kengaytirish uchun kurashni to’xtata olmadi. Bu holat yer sharining turli mintaqalarini qam-rab oluvchi lokal darajaga o’zgardi. Qarshi kurashayotgan bar ikki tomon diplomatiyasi raqib xatosidan foydalanib, zarba bera bordi. Bir-birining ittifoqchilarini parchalashga, o’zlari tomoniga og’dirishga intildilar. Buning uchun iqtisodiy va harbiy yordam, muxolifat kuchlarni qo’llab-quvvatlash, to’ntarish va inqiloblarni tashkil etish, qo’zg’olonchi tashkilotlarga yordam berish kabi har qan-day vositalardan foydalanishga harakat qilindi.

         1972-yili prezident R.Nikson rasmiy vizit bilan XXRga keldi va ikki davlat o’rtasida diplomatik munosa-batlar o’rnatildi. Bu o’z maqsadi yo’lida Sovet Ittifoqi va Xitoy o’rtasida kelishmovchilik tug’dirish yo’lidagi uri-nish edi. Ayni holat amerikalik diplomatlar qo’liga zo’ravonlik siyosatini amalga oshirish uchun muhim vositani berib qo’ydi. Amerika kreditlari, savdo munosa-batlarining rivojlanishi Xitoy tashqi siyosatini o’zgartirish va uni jahon siyosatida AQSH bilan ittifoqchiga aylan-tirishi lozim edi. R.Nikson, J.Ford, J.Bush, R.Reygan kabi AQSH prezidentlari, shuningdek bir guruh senator-lar va biznesmenlarning ko’p marta Xitoyga tashrifi ham kutilgan natijani bermadi. Xitoy hech ham SSSR bilan ziddiyatga borishni istamadi.

         •Bundan tashqari Xitoy-Amerika munosabatlaridagi eng to’sqinlik qiladigan narsa Tayvan masalasi edi. Xitoy rahbariyati Tayvanni o’z mamlakati hududining ajralmas qismi deb hisoblar va ushbu muammoni hal etishni talab qilar edi. AQSH esa Tayvan hukumati bUan 1954— 1998-yillarga mo’ljallangan harbiy shartnomani imzolagan. Shu sababli Xitoy tomonining orolni qo’shib olish to'g'risida-gi barcha so’roviga rad javobi berib kelindi.

        

         6. BMTning urushdan so’ng jahondagi roli

         Ikki yirik hukmron davlat o’rtasidagi qurolli ziddiyat-ning oldini olishda Bir-lashgan Millatlar Tashkilotining hissasi juda katta. BMT tashkil etilgan kundan boshlab dunyoda tinchlikni saqlash va xalqaro keskinlikni yumshatish borasida muhim vositachilik rolini o’ynab kelmoqda. Hozirda unga 186 mamlakat a'zo. BMT tashkilotlarida yadro xavfming oldini olishdan tortib ekologiya va madaniy aloqalar muammolarigacha bo’lgan yirik dunyoviy masalalar hal etiladi.

         "Birlashgan millatlar" atamasi ilk bor 1942-yil 1-yanvardagi Vashington deklaratsiyasida paydo bo’ldi. Unga ko’ra SSSR, AQSH, Angliya, Xitoy va boshqa 22 davlat fashizmga qarshi kurashda bir-biri bilan hamkorlik qilish hamda bir tomonlama sulh tuzish yoki umumiy dushman bilan kelishish majburiyatini olgan edi. Millatlar ligasi o’rnini bosish mumkin bo’lgan Xalqaro tashkilotni tash-kil etish to’g’risidagi masala 1943-yil oktabrda tashqi ish-lar vazirlarining Moskva konferensiyasida muhokama qilingan edi. Unda qabul qilingan deklaratsiyaga asosan 1944-yilgi Dumbarton — Oks (Vashington) konferen-siyasida SSSR, AQSH, Angliya va Xitoy vakillari mazkur tashkilot Nizomi to’g’risida muzokaralar olib bordilar. Konferensiyada qabul qilingan takliflar 1945-yil iyunda qabul qilingan va 1945-yil 24-oktabrdan kuchga kirgan BMT Ustavining asosini tashkil etdi. 24-oktabr — butun jahonda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashkil etilgan kun sifatida nishonlanadi.

         U Millatlar ligasidan farqli ravishda amaliy kuchga ega bo’ldi va o’zi qabul qilgan qarorlami bajarishga majbur qila olar edi. Kengashning doimiy a'zolari — Angliya, Fransiya, AQSH, SSSR va Xitoyning kelishuvi asosida qabul qilingan Xavfsizlik Kengashi qarori ushbu masalaga tegishli barcha mamlakatlar uchun bajarilishi majburiy bo’lib qoldi. Tashkilot tinchlik o’rnatuvchi maqomga ega qurolli kuchni (moviy kaskalar) tashkil etdi.

         1960-yil 14-dekabrda BMT Bosh Assambleyasi mus-tamlaka. mamlakatlar va xalqlarga mustaqiliik berish to’g’risida Deklaratsiya qabul qildi. Bu esa dunyo miqyosida mustamlakachlLikni tugatish uchun zarur xalqaro-huquqiy baza yaratdi. BMT yadro urushi xavfmi kamaytirishda katta rol o’ynadi. 1981-yili BMT Bosh Assambleyasi "Yadro katastrofasining oldini olish to’g’risida" va 1983-yili— "Yadro urushini qoralash" haqida deklaratsiya qabul qildi. Unda qat'iy ravishda yadro urushidan xaios bo’lish g’oyasini targ’ib qilish muhokama qilindi. BMT pozitsiyasi AQSH va SSSR o’rtasida bir qator muhim bitim-lar qabui qilinishiga sabab bo’ldi va yadro xavfidan uzoqlashishga yordam berdi.

         1990— 1999-yillar BMT va xalqaro huquq o’n yilligi davri, deb e'lon qilindi. Ilgari hukmronlik qilgan kuch huquqi o’miga jahonda gumanizm va adolatga asoslan-gan huquq kuchi tamoyili o’rnatildi.

 

 

 

 

        

 

        Foydalaniladigan asosiy va qo’shimcha adabiyotlar  ro’yxati:

1.Kabirov.A.Jahon tarixi(eng qadimgi davrlardan milodning V    asrigacha).T.:”O’qituvchi”.2001.

2.Salimov.T.U.,Maxkamov S.Jahon tarixi.T.:”Sharq”  1999.

3.Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O’qituvchi”.2001.

4.Lafasov.M.Xoliqov.E.Qodirova.D.  Jahon tarixi . T.: ”O’qituvchi”.2001.

5.Xidoyatov .G. Jahon tarixi.T.:”Sharq”  1999.

6. Xidoyatov .G. Jahon tarixi.T.:”Sharq”  2001

7.Lafasov.M. Jahon tarixi.T.:”Turon-Iqbol”  2005. 139-156 bet 

 

Read 24 times