Adabiyotlar 622452 ta
Videodars 982 ta
Audiokitob 2205 ta

 

Ijtimoiy ekologiyaning predmeti va vazifalari, boshqa fanlar bilan o`zaro munosabati

Reja.

·        1.Ijtimoiy ekologiya fanining vazifalari va predmeti.

·        2.Fanning boshqa fanlar bilan munosabati.

·        3.Ijtimoiy ekologiya fanining rivojlanish tarixi.

·        4.Fanning ahamiyati

 

Uch minginchi yil yaqinlashgani sari biz yashab turgan dunyo nafaqat asrimiz boshiga nisbatan, balki uning o`rtalariga         qaraganda ham tanib bo`lmas darajada o`zgarib ketgani ro`y rost ko`rinib turibdi. Sayyoramiz qiyofasiga antrologen ta`sir hozir giologik jarayonlar bilan taqqoslanadigan bo`lib qoldi. Ba`zi bir xollarda ulardan ham o`tib ketadi.

Ekologik vaziyat xozirgi vaqtda uni mushoxada qilish jarayoni ham o`ziga xos xususiyatlarni aniqlashni talab etadi. Bu eng avvalo ijtimoiy ongning  muxim shakllaridan bo`lmish fanda o`zining bevosita ifodasini topadi.  Bizning ko`z o`ngimizda yangi fan-ijtimoiy ekologiya yuzaga kelib, rivojlanmoqdaki, bu fan inson, jamiyat va tabiatning o`zaro ta`sirini qamrab oladi.

Insoniyat bo`limining butun tarixi davomida fanlar atrofimizdgi borliqni bo`lish va o`zgartirishda inson extiyojlari faoliyati sifatida rifojlangan. Ijtimoiy ekiologiyaning rivojlanishi ham odamlarning amaliy extiyojlari sababli yuzaga kelgan. Bunday uyg`un fan keyingi o`n yillikda tabiiy, ijtimoiy va texnikaviy fanlar tutashgan joyda jadallik bilan shakllanib bormoqda faqat shu fangina jamiyat va tabiatning o`zaro ta`sirini sifat jixatidan yangi sistema darajasida o`rganishga va tabiatdan oqilona foydalanishning ilmiy asoslarini ishlab chiqishga qodirdir.

Ijtimoiy ekologiya - nisbatan yangi ilmiy fandir. Bu fan bioekolagiya ta`siri ostida paydo bo`ldi va rivojlandi. Ijtimoiy ekologiya tushunchalarning katta qismini o`simliklar va hayvonlar ekologiyasidan olgan. Bunda ekologiya ijtimoiy jug`rofiya va iqtisodiy nazariyaning makom vaqt yondashuvidan ham foydalangan. Shunday qilib, ijtimoiy ekologiya - bu uyg`unlashgan fan bo`lib, u inson, jamiyat va tabiatning o`zaro munosabatlari qonuniyatlarini tadbiq etadi. U ijtimoiy ekologiya tizimi rivojida evolyutsiyani ta`minlovchi ijtimoiy-tabiiy munosabatlarini qulaylashtirish va muvofiqlashtirish to`g`risidagi fandir. Ijtimoiy ekologiyaning mikro tuzilishi uchta bo`lakni, ya`ni ishlab chiqarish ekologiyasi, inson ekologinsi va fazo (global) ekologiyasini o`z  ichiga oladi.

Jonli mavjudodlar bilan atrof-muxit o`rtasidagi o`zaro munosabatlarni qadimgi dunyo mutafakkirlari, jumladan Aristotel, Teofrast, Gippokratlar ko`zdan kechirishgan.

Biologik jixatdan ijtimoiy mavjudot bo`lgan inson rivojining ilk bosqichlarida hayvon va o`simliklarning boshqa turi katori odam ham o`z-o`zidan tabiiy ekosistema ichida bo`lgan. Insoniyat jamiyatni o`z xujlik faoliyati, ya`ni tabiat boyliklarini iste`mol qilish va ishlab chiqarish chiqindilari bilan biosferada moddalar aylanganida butun yer sharini qamrab oluvchi tizim huddi shunday qamrovli ijtumoiy ekosistemaga aylandi-ki, insoniyat jamiyati uning yangi kenja tizimi bo`lib qoldi. Bu juda murakkab ijtimoiy ekosistemani boshqarishni urganish uchun chuqur o`rganish, unimg tizimlari va elementlari o`zaro aloqalari va bir-biriga ta`sirlarini chuqur o`rganish, qonuniyatlarini kashf etish, ijtimoiy ekosistema rivojini oldindan bilish imkonini beradigan, mumkin qadar, o`xshash bo`lgan nusxani yaratish zarur.

Ijtimoiy ekologiya tabiati ijtimoiy va texnika fanlarining eng muhim qarashlarini umumlashtiradigan va bir butun qilib birlashtiradigan uyg`unlashgan fandir. Ijtimoiy ekologiya birinchi jahan urushidan keyin faol rivojlana boshladi 1966 yil bo`lib o`tgan jahon sotsiologlarining kongresi ijtimoiy ekologiyaning oekka turishi va rivojlanishida jiddiy rol o`ynaydi. Keyingi yillarda ijtmoiy ekologiyaning tez rivojlanishi 1970 yilda Varnada sosiologlarning navbatdagi kongresida ijtimoiy ekologiya bo`yicha sasiologlarning butun jahan birlashmasi Tadqiqot ko`mitasini tuzish imkonini berdi. Bu bilan aslida sosiologiyaning mustaqil sohasi sifatida ijtimoiy ekologiyaning mavjudtligi tan olindi. Shunday qilib, asrimizning 10-20 yillarida sosiologiyaning yangi sohasi, shahar sosiologiyasi (urbusosekologiya) nomi bilan paydo bo`lgan ijtimoiy ekologiya ko`proq G`arb mamlakatlarida rivojlana boshladi. Biroq 50-60 yillarda ijtimoiy ekologik vaziyatning keskinlashgan sharoitlarida Amerika, Fransiya. G`arbiy Germaniya sosiologlari uchun ham muamolar paydo bo`ldi. Mashhur Amerika olimi klassik inson ekalogiyasinina ko`zga ko`ringan vakili Radrik Makenzei 1927 yilda birinchilardan bo`lib, ijtimoiy ekologiyaga ta`rif berdi. U inson ekologiyasini hududiy va zamon bilan belgilanadigan munosabatlari haqidagi fan sifatida izohlangan. Odamlar ekalogiyasining mashhur ta`limotchisi A Xouli «Ijtimoiy ekologiya hamma narsani tushunishga qobiliyatli bo`lgan har tomonlama takomillashgan ijtiioiy fanga aylanishi kerak» deb uqtiradi. Ijtimoiy ekologiya bir qator amaliy muammolarni tadqiq etadigan shunchaki soha bo`lmay, balki u ijtiioiy-tabiat munosabatlari qonuniyatlari, insoniyat va atrof-muhit o`zaro tasiri avval qulaylashtirish, keyin esa muvofiqlashtirish qonun qoidalari va usullari tug`risidagi uyg`unlashgan fandir. Ijtimoiy ekologiya predmetini taxlili bu fan maxsus fanlarga xos xususiyatlarga ega bo`lolmasligini ko`rsatadi, zero u voqeylikninz asosiy sohalari - inson, jaiuiyaep va tabiat o`rtasidagi chuqur aloqalarni ochib beradi. Bu fan o`ziga xos bo`lib. u materilning majmui va tizim sifatida olingan ijtimoiy va boshqa harakat shakllari o`rtasidagi qonuniy aloqalarni o`rganadi.

 

Foydalanilgan adabiyotlar:

·         I.A. Karimov  “Ozbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy  tamoyillari” Toshkent 1995 yil

·         I.A. Karimov      “O`zbekiston XXI-asr bo`sag`asida havfsizlikka taxdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolotlari!” ToshkentO`qituvchi” 1997 yil

·         I.A. Karimov O`z kelajagimizni o`z qo`limiz bilan qurmoqdamizToshkentO`qituvchi” 1999 yil

·         I.A. Karimov Ijtimoiy ishlarimizni oxirigacha yetkazaylikToshkentO`qituvchi” 1994 yil

·         I.A. Karimov Yuksak malakali mutaxassislar taraqqiyot omiliToshkentO`qituvchi” 1995 yil

·         I.A. Karimov  “O`zbekiston mustaqil taraqqiyot yo`lida” Toshkent “O`zbekiston” 1991 yil

·         I.A. Karimov “Hushyorlikka dav`at” Toshkent “O`qituvchi” 1999 yil

·         Yu. Shodimetov “Ijtimoiy ekologiyaga kirish”  Toshkent 1994 yil

·         Vernadskiy “Biosfera”   Moskva  1967 yil

·         G.A.Novikov “Osnova obshey ekologii i oxrana prirodi”.

·         Sergeyiv “Injenernaya geologiya”

·         A.Xo`jaxonov “Atrof muhitni muhofaza qiling” Toshkent “Ibn Sino” 1985 yil

·         P. Baratov “Yer bo`limi va o`lkashunoslik” Toshkent “O`qituvchi” 1990 yil

·         A. Islomov “Ekologiya ta`lim tarbiya”

·         R. Rahmatov Toshkent “O`qituvchi” 1997 yil

·         K. Hasanjonov “Ximiyalashtirish va atrof muhitni muhofaza qilish”

·         Vernaskiy “Razmeshlinniy naturalis”   Moskva 1977 yil

·         Novikov “Osnovi obshey ekologii i oxrana prirodi ” 1979 SP

·         A. To`xtayev “Ekologiya”   Toshkent   “O`qituvchi”   1998 yil

·         M.Tenglashev “Orol madad so`raydi” Toshkent   “Mehnat” 1987 yil

·         L.Alebekov “Tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan ratsional foydalanish” Toshkent “O`qituvchi” 1982 yil

·         Z.Egamberdiyeva “Tabiat va inson” Toshkent   “Mehnat” 1986 yil

 

 

Read 33 times